ส่วนที่ ๑

สภาพทั่วไปและข้อมูลพื้นฐาน

๑. ด้านกายภาพ

1.1 ที่ตั้งของหมู่บ้าน/ชุมชน/ตำบล

     ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ ตั้งอยู่ห่างจากอำเภอหางดงประมาณ 6 กิโลเมตร มีพื้นที่ 13 ตารางกิโลเมตร (8,862 ไร่ )

ทิศเหนือ         ติดกับ ตำบลแม่เหียะ และ ตำบลป่าแดด อำเภอเมือง
          จังหวัดเชียงใหม่   

ทิศตะวันตก     ติดกับ ตำบลหนองควาย อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

ทิศตะวันออก   ติดกับ ตำบลสบแม่ข่า อำเภอหางดง และ ตำบลป่าแดด 
อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่

ทิศใต้            ติดกับ ตำบลบ้านแหวน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

สำนักงานเทศบาลตำบลสันผักหวาน

          (ปัจจุบันเป็นเทศบาลขนาดกลาง ณ วันที่ 27 ตุลาคม 2552)

                    ตั้งอยู่ เลขที่ 258 หมู่ที่ 2 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

- โทรศัพท์  ๐-5313-1532 

- โทรสาร  ๐-5348-2131

          1.2  ลักษณะภูมิประเทศ

                   ลักษณะภูมิประเทศของตำบลสันผักหวานมีลักษณะเป็นพื้นที่ราบ ใช้สำหรับเป็นที่อยู่อาศัยและการพาณิชย์เป็นส่วนใหญ่

๑.3  ลักษณะภูมิอากาศ

ลักษณะภูมิอากาศของตำบลสันผักหวาน ขึ้นอยู่กับอิทธิพลของลมมรสุมที่พัดประจำฤดูกาล 2 ชนิด คือ มรสุมตะวันออกเฉียงเหนือซึ่งพัดพามวลอากาศเย็นและแห้งจากประเทศจีนมาปกคลุมประเทศไทยในช่วงฤดูหนาวทำให้มีอากาศหนาวเย็นและแห้งทั่วไป และลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ซึ่งพัดพามวลอากาศขึ้นจากทะเลและมหาสมุทรปกคลุมประเทศไทย ในช่วงฤดูฝนทำให้มีฝนตกทั่วไป ฤดูกาลพิจารณาตามลักษณะลมฟ้าอากาศของประเทศไทย แบ่งออกได้เป็น ๓ ฤดู ดังนี้

ฤดูร้อน เริ่มประมาณกลางเดือนกุมภาพันธ์ไปจนถึงกลางเดือนพฤษภาคม อากาศร้อนและแห้งแล้ง โดยเฉพาะในเดือนเมษายนเป็นเดือนที่มีอากาศร้อนอบอ้าวมากที่สุดในรอบปี บางครั้งเกิดพายุฝนฟ้าคะนองและลมกระโชกแรงหรืออาจมีลูกเห็บตกก่อให้เกิดความเสียหายแก่ประชาชนทุกปี เรียกว่า “พายุฤดูร้อน”

ฤดูฝน เริ่มประมาณกลางเดือนพฤษภาคมไปจนถึงกลางเดือนตุลาคม ซึ่งเป็นระยะที่ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้พัดเข้าสู่ประเทศไทย อากาศจะเริ่มชุมชื้นและมีฝนตกชุกในเดือน พฤษภาคม – ตุลาคม  แต่อาจเกิด “ช่วงฝนทิ้ง” ซึ่งอาจนานประมาณ ๑ – ๒ สัปดาห์หรือบางปีอาจเกิดขึ้นรุนแรงและมีฝนน้อย   นานนับเดือน ในเดือนกรกฎาคม เดือนที่มีฝนตกมากที่สุดคือเดือนสิงหาคม 

ฤดูหนาว เริ่มประมาณกลางเดือนตุลาคมไปจนถึงกลางเดือนกุมภาพันธ์ ซึ่งเป็นช่วงที่มรสุมตะวันออกเฉียงเหนือพัดปกคลุมประเทศไทย อากาศโดยทั่วไปจะหนาวเย็นและแห้ง ในช่วงกลางเดือนตุลาคมนานราว ๑-๒ สัปดาห์ เป็นช่วงเปลี่ยนฤดูจากฤดูฝนเป็นฤดูหนาว อากาศแปรปรวนไม่แน่นอน อาจเริ่มมีอากาศเย็นหรืออาจยังมีฝนฟ้าคะนอง เดือนที่มีอากาศหนาวที่สุดคือเดือนมกราคม

๑.4 ลักษณะของดิน

                    ลักษณะดินโดยทั่วไปเป็นดินร่วนปนทราย เป็นลักษณะดินที่พบได้ทั่วไปที่สุดในเขตตำบล สันผักหวาน เหมาะสำหรับการปลูกพืชที่ต้องการการระบายน้ำได้ดีและการก่อสร้างที่พักอาศัย ดินมีความอุดมสมบูรณ์ปานกลาง เหมาะสำหรับนาข้าว และพืชสวน เช่น มะปราง (ซึ่งเป็นที่มาของชื่อเดิม "แคว้นสันบ่าผางหวาน") และพืชผักต่าง ๆ

๒. ด้านขอบเขตความรับผิดชอบ    

๒.๑ เขตการปกครอง

ตำบลสันผักหวานแบ่งเป็นหมู่บ้านตามเขตลักษณะปกครองท้องที่ ออกเป็น 2 เขต จำนวน 7 หมู่บ้าน คือ

เขต 1

หมู่ที่   1  บ้านสันผักหวานหลวง

หมู่ที่   2  บ้านต้นงิ้ว

หมู่ที่   5  บ้านเบ้อ

หมู่ที่   7  บ้านสันผักหวานน้อย

เขต 2

หมู่ที่   3  บ้านท้าวผายู

หมู่ที่   4  บ้านป่าตาล

หมู่ที่   6  บ้านขัวเด้ง

-3-

๒.๒ การเลือกตั้ง

                    เทศบาลตำบลสันผักหวานได้แบ่งเขตการเลือกตั้งนายกเทศมนตรีตำบลสันผักหวาน ออกเป็น ๑ เขตเลือกตั้ง มี 25 หน่วยเลือกตั้ง และแบ่งเขตการเลือกตั้ง สมาชิกสภาเทศบาลตำบลสันผักหวาน ออกเป็น ๒ เขต (เขตเลือกตั้งที่ 1 มี 12 หน่วยเลือกตั้ง, เขตเลือกตั้งที่ 2 มี 13 หน่วยเลือกตั้ง)

ตารางการกำหนดหน่วยเลือกตั้งและที่เลือกตั้ง

นายกเทศมนตรีตำบลสันผักหวาน/สมาชิกสภาเทศบาลตำบลสันผักหวาน

ตารางสถิติการใช้สิทธิเลือกตั้งนายกเทศมนตรีและสมาชิกสภาเทศบาลตำบลสันผักหวาน

วันเลือกตั้ง วันที่ 11 พฤษภาคม 2568

ที่มา : สำนักปลัดเทศบาล เทศบาลตำบลสันผักหวาน

-4-

๓. ด้านประชากร

ตารางข้อมูลจำนวนประชากรในเขตเทศบาลตำบลสันผักหวาน ระหว่างปี พ.ศ. 2564 - 2568

ที่มา : สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง (https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage)

ตารางช่วงอายุและจำนวนประชากร

ที่มา : สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง (https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage)

(ข้อมูล ณ เดือนมีนาคม 2569)

จากข้อมูลประชากรในเขตเทศบาลตำบลสันผักหวาน ณ เดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2568  มีจำนวน 18,579 คน โดยจำแนกเป็น วัยทารก (แรกเกิด – ต่ำกว่า 1 ปี) จำนวน 85 คน คิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 0.46 วัยเด็กเล็ก (ช่วงอายุ 1 – 4 ปี) จำนวน 587 คน คิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 3.16 วัยเด็กโต  (5 – 9 ปี) จำนวน 927 คน คิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 4.99 วัยรุ่น (10 – 19 ปี) จำนวน 1,775 คน คิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 9.55 วัยหนุ่มสาว/ผู้ใหญ่ตอนต้น (20 – 44 ปี) จำนวน 7,310 คน คิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 39.35 วัยกลางคน (45 – 59 ปี) จำนวน 4,362 คน คิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 23.48 วัยสูงอายุ (60 ปี ขึ้นไป) จำนวน 3,533 คน คิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 19.02 จากข้อมูลดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า โครงสร้างประชากรในเขตเทศบาลประกอบด้วยวัยหนุ่มสาว/วัยผู้ใหญ่ตอนต้น วัยกลางคน และวัยสูงอายุเป็นส่วนใหญ่ เทศบาลจึงเน้นการจัดสวัสดิการด้านการส่งเสริมอาชีพและการสงเคราะห์ด้านเบี้ยยังชีพ อย่างไรก็ตาม การคาดการณ์แนวโน้มในอนาคตมีลักษณะเป็นสังคมผู้สูงอายุ ซึ่งมีสัดส่วนเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง การเตรียมความพร้อมสำหรับรองรับสภาวการณ์ดังกล่าว ทางเทศบาลตำบลสันผักหวานได้มีการจัดตั้งศูนย์ฟื้นฟูสมรรถภาพเพื่อรองรับกลุ่มนี้โดยเฉพาะ

ตารางข้อมูลจำนวนครัวเรือนในเขตเทศบาลตำบลสันผักหวาน ระหว่างปี พ.ศ. 2564 - 2568

ที่มา : สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง (https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage)

4. ด้านการคมนาคมทางบก

เส้นทางถนนหลักและการเชื่อมต่อ

- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 121 (ถนนวงแหวนรอบ 3) เส้นทางหลักที่ตัดผ่านตำบล เชื่อมต่อการเดินทางระหว่างอำเภอหางดงและอำเภอสารภี

- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 108 (ถนนเชียงใหม่-ฮอด) เส้นทางเศรษฐกิจหลักที่เชื่อมจากตัวเมืองเชียงใหม่ผ่านพื้นที่ใกล้เคียงตำบลสันผักหวานไปยังอำเภอทางใต้

- ทางแยกสำคัญ : แยกสะเมิง เป็นจุดตัดหลักที่มีปริมาณจราจรหนาแน่น โดยมีการติดตั้งระบบควบคุมจราจรและแผนปรับปรุงเพื่อรองรับการเดินทางที่สะดวกขึ้น

ถนนในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน

                   - ถนนลูกรัง                ระยะทาง    0.9700  กิโลเมตร

                   - ถนนลาดยาง             ระยะทาง  17.4760  กิโลเมตร

                   - ถนนคอนกรีต            ระยะทาง    9.8830  กิโลเมตร

ถนนทางหลวงท้องถิ่น

ที่มา : กองช่าง เทศบาลตำบลสันผักหวาน

ข้อมูล ณ เดือนมกราคม 2569

5. ด้านการพัฒนาระบบคมนาคมและโลจิสติกส์

          - PP ขนส่งทั่วไปภาคเหนือ ตั้งอยู่ที่ 407 หมู่ที่ 5 ตำบลสันผักหวาน ให้บริการรับจ้าง ขนย้ายบ้าน หอพัก สำนักงาน รวมถึงขนส่งรถจักรยานยนต์และเฟอร์นิเจอร์ ครอบคลุมพื้นที่เชียงใหม่และภาคเหนือ เปิดบริการ 24 ชั่วโมง

          - สมหวัง เอ็กซ์เพรส (Somwang Express) ตั้งอยู่ในหมู่บ้านสมหวัง หมู่ที่ 4 ให้บริการขนส่งสินค้าและทำประกันภัยขนส่งสินค้าภายในประเทศ

          - KEX Express (Kerry) มีจุดบริการที่สาขาสันผักหวาน (ถ.รอบเมืองเชียงใหม่) และจุดบริการในร้านยาฟาร์มามิกซ์ (หมู่ที่ 5 กาดผักหวาน)

          - SPX Express จุดรับพัสดุสาขาสันผักหวาน หมู่ที่ 5

          - Parcel101 (พัสดุ 101) สาขาสันผักหวาน ตั้งอยู่ที่ 233/1 หมู่ 1 ให้บริการรับ-ส่งพัสดุทั้งในและต่างประเทศ โดยเป็นพันธมิตรกับ KEX, ไปรษณีย์ไทย (EMS) และ Flash Express รวมถึงบริการ Drop-off สำหรับ Shopee และ Lazada

          - Quick Service และ Ship smile Service ตั้งอยู่บนถนนวงแหวนรอบเมืองเชียงใหม่ (สันผักหวาน) ให้บริการรับส่งพัสดุแบบรวมหลายแบรนด์ 

6. ด้านการคมนาคมทางอากาศ

                   - ตำบลสันผักหวาน ไม่มีสนามบินหรือท่าอากาศยานตั้งอยู่ในพื้นที่โดยตรง มีความได้เปรียบทางยุทธศาสตร์เนื่องจากตั้งอยู่ใกล้กับ ท่าอากาศยานนานาชาติเชียงใหม่ (Chiang Mai International Airport - CNX) เป็นอย่างมาก

                   - ระยะทาง จากพื้นที่ตำบลสันผักหวาน (บริเวณแยกสะเมิง) ไปยังท่าอากาศยานนานาชาติเชียงใหม่ มีระยะทางประมาณ 5 - 8 กิโลเมตร

                   - ระยะเวลาเดินทาง ใช้เวลาเพียง 10 -15 นาที โดยรถยนต์ส่วนบุคคลหรือรถแท็กซี่  ผ่านเส้นทางถนนเชียงใหม่-หางดง (ทล.108) หรือใช้ถนนสมโภชเชียงใหม่ 700 ปี (วงแหวนรอบ 2) 

7. ด้านการขนส่งสาธารณะ

- รถโดยสารประจำทาง มีรถบัสสายเชียงใหม่-ฮอด ให้บริการผ่านเส้นทางหลักใกล้เคียง  ทุก 30-45 นาที ตั้งแต่เวลา 06:00 - 18:00 น

- รถเมล์เขียว (สายเชียงใหม่-ฮอด) เป็นสายหลักที่วิ่งผ่านถนนเชียงใหม่-หางดง (ทล.108) ซึ่งอยู่ใกล้เขตติดต่อสันผักหวาน ให้บริการตั้งแต่ 06:00 - 18:00 น.

- รถเหลือง (สายเชียงใหม่-หางดง-จอมทอง) วิ่งให้บริการบนถนนสายหลัก (ทล.108) สามารถโบกเรียกได้เพื่อเดินทางเข้าสู่ประตูเชียงใหม่

- รถแดง (สี่ล้อแดง) ส่วนใหญ่ให้บริการในรูปแบบเหมารับ-ส่ง หรือเรียกผ่านแอปพลิเคชัน  มีให้บริการกระจายอยู่ตามจุดสำคัญ เช่น แยกสะเมิง และกาดผักหวาน

- Grab, Bolt และ Maxim มีให้บริการครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันผักหวาน ทั้งรถยนต์และรถจักรยานยนต์รับจ้าง เหมาะสำหรับการเดินทางไปยังจุดที่รถประจำทางเข้าไม่ถึง เช่น ภายในหมู่บ้านจัดสรรขนาดใหญ่ (หมู่บ้านวังตาล, หมู่บ้านขวัญเวียง)

8. ด้านการพัฒนาเมืองอัจฉริยะ

                   - เทศบาลตำบลสันผักหวานได้ประกาศใช้ "แผนพัฒนาเมืองอัจฉริยะเทศบาลตำบลสันผักหวาน" อย่างเป็นทางการ โดยมีการตั้งคณะทำงานขับเคลื่อนเพื่อยกระดับการบริหารจัดการท้องถิ่น ให้ทันสมัย สอดรับกับยุทธศาสตร์ "เชียงใหม่ เมืองอัจฉริยะแห่งชีวิตและความมั่งคั่ง" และดำเนินการฝึกอบรมทางวิชาการเพื่อยกระดับการบริหารจัดการบ้านเมืองที่ดี ด้านการพัฒนาเมืองอัจฉริยะ (Smart City) เพื่อให้ผู้บริหารท้องถิ่น สมาชิกสภาท้องถิ่น พนักงานเทศบาล ลูกจ้างประจำ ได้มีความรู้สามารถนำเทคโนโลยีดิจิทัลมาประยุกต์ใช้กับการปฏิบัติราชการ เพื่อตอบสนองการบริการสาธารณะให้กับประชาชนได้อย่างมีประสิทธิภาพ สามารถพัฒนานวัตกรรมใหม่เพื่อใช้ในการปฏิบัติราชการรองรับการพัฒนาเมืองเป็นเมืองอัจฉริยะ- พัฒนาช่องทางออนไลน์และ Web Application เพื่อให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการแสดงข้อคิดเห็นและตรวจสอบการดำเนินงานของเทศบาลได้ไม่น้อยกว่าร้อยละ 60 ของประชากรในพื้นที่

- มีการดำเนินการออกสำรวจภาคสนามด้วยเทคโนโลยีสมัยใหม่ร่วมกับภาคเอกชน ที่เชี่ยวชาญด้านระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) ในพื้นที่หมู่ 2, 3 และ 6 เพื่อปรับปรุงฐานข้อมูลเมือง ให้เป็นระบบอัจฉริยะตามแผน Smart City และเป็นปัจจุบัน เพื่อจัดทำแผนที่ภาษีและทะเบียนทรัพย์สินอัจฉริยะ โดยการลงพื้นที่สำรวจและนำข้อมูลเข้าสู่ระบบดิจิทัล เพื่อช่วยให้ท้องถิ่นจัดเก็บรายได้ (เช่น ค่าขยะ หรือภาษีที่ดิน) ได้อย่างแม่นยำและเป็นธรรมมากขึ้น 

9. ด้านการสื่อสาร เทคโนโลยีและดิจิทัล

- เทศบาลตำบลสันผักหวานใช้เทคโนโลยีส่งสัญญาณเสียงผ่านโครงข่ายอินเทอร์เน็ตหรือระบบไร้สายแทนการเดินสายทองแดงแบบเดิม ทำให้เสียงมีความคมชัดสูง ลดปัญหาสัญญาณรบกวน และสามารถสั่งการจากศูนย์ควบคุมที่สำนักงานเทศบาลไปยังลำโพงแต่ละหมู่บ้าน ทั้งนี้ สามารถเลือกกระจายข่าวสารเฉพาะจุดได้ เช่น แจ้งข่าวเฉพาะหมู่ที่ 3 บ้านท้าวผายู หรือประกาศภาพรวมทั้งตำบล ทำให้ไม่รบกวนพื้นที่ที่ไม่เกี่ยวข้อง นอกเหนือจากลำโพงไร้สาย เทศบาลยังใช้การ "ไลฟ์สด" (Facebook Live) ผ่านเพจ เทศบาลตำบลสันผักหวาน ควบคู่กันไป เพื่อให้ผู้ที่ไม่อยู่ในบ้านหรือทำงานอยู่ต่างพื้นที่สามารถรับทราบข้อมูลข่าวสารเดียวกันได้แบบเรียลไทม์

- โครงข่าย 5G ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันผักหวาน 100% โดยเฉพาะตามแนวถนนวงแหวนรอบ 3 และแหล่งชุมชนอย่างหมู่บ้านวังตาลและหมู่บ้านขวัญเวียง เพื่อรองรับกลุ่มที่ทำงานที่บ้าน (Work from Home) และกลุ่ม Digital Nomad

- อินเทอร์เน็ตความเร็วสูง มีบริการ Fiber Optic เข้าถึงเกือบทุกครัวเรือน โดยมีผู้ให้บริการหลักอย่าง NT, True-dtac และ AIS ให้บริการอินเทอร์เน็ตความเร็วสูงสุด 2Gbps

- เทศบาลตำบลสันผักหวานพัฒนาระบบบริการประชาชนออนไลน์ (E-Service) ให้ประชาชนสามารถขอรับบริการทางเอกสาร ชำระค่าธรรมเนียม และแจ้งเรื่องร้องทุกข์ผ่านหน้าจอสมาร์ทโฟนได้โดยไม่ต้องเดินทางมาที่สำนักงาน

- มีการใช้เทคโนโลยีจากเอกชน ในการจัดทำฐานข้อมูลผังเมืองและทะเบียนทรัพย์สินแบบดิจิทัล เพื่อความแม่นยำในการวางแผนพัฒนาพื้นที่

- ร้านค้าในย่านกาดผักหวาน และร้านค้าชุมชนส่วนใหญ่รองรับการชำระเงินผ่าน Thai QR Payment และแอปพลิเคชันเป๋าตังอย่างแพร่หลาย

- ผู้ประกอบการในพื้นที่ เช่น Parcel101 ใช้ระบบจัดการพัสดุและระบบติดตามสินค้า (Tracking System) ที่เชื่อมโยงกับแพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซระดับโลก ทำให้การค้าออนไลน์ของคนในพื้นที่ สันผักหวานมีความสะดวกและรวดเร็ว

10. ด้านการศึกษาและการพัฒนาคน

- เทศบาลตำบลสันผักหวานมีศูนย์พัฒนาเด็กเล็กเทศบาลตำบลสันผักหวาน จำนวน 1 แห่ง ตั้งอยู่ภายในสนามกีฬาเทศบาลตำบลสันผักหวาน หมู่ที่ 5 ทำหน้าที่ดูแลและเตรียมความพร้อม เด็กก่อนวัยเรียน ถึง ชั้นอนุบาล 3 จัดกิจกรรมเพื่อเสริมสร้างพัฒนาการรอบด้าน มีบุคลากรทางการศึกษา จำนวน 7 คน มีนักเรียน จำนวน 120 คน

- โรงเรียนสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.)

  (1) โรงเรียนบ้านสันผักหวาน ตั้งอยู่หมู่ที่ 7 บ้านสันผักหวานน้อย เปิดสอนตั้งแต่ระดับชั้นอนุบาล 1 ถึงประถมศึกษาปีที่ 6

       - ระดับปฐมวัย              มีครู              จำนวน      3  คน

                                      มีห้องเรียน       จำนวน      3  ห้อง

                                      มีนักเรียน         จำนวน    69  คน

       - ระดับประถมศึกษา      มีครู               จำนวน      7  คน

                                      มีห้องเรียน       จำนวน      7  ห้อง

                                      มีนักเรียน         จำนวน  193  คน

    (2) โรงเรียนบ้านป่าตาล ตั้งอยู่หมู่ที่ 4 บ้านป่าตาล เปิดสอนตั้งแต่ระดับชั้นอนุบาล 1 ถึงประถมศึกษาปีที่ 6

        - ระดับปฐมวัย            มีครู               จำนวน      3  คน

                                      มีห้องเรียน       จำนวน      2  ห้อง

                                      มีนักเรียน         จำนวน    50  คน

        - ระดับประถมศึกษา      มีครู               จำนวน      12  คน

                                      มีห้องเรียน       จำนวน      7  ห้อง

                                      มีนักเรียน         จำนวน  230  คน

ที่มา : กองการศึกษา เทศบาลตำบลสันผักหวาน

ข้อมูล ณ วันที่ 18 พฤศจิกายน  2568

11. ด้านอัตลักษณ์ท้องถิ่น

                   อัตลักษณ์ท้องถิ่นของตำบลสันผักหวาน มีความโดดเด่นทั้งในด้านงานฝีมือดั้งเดิม วิถีชีวิต กึ่งเมืองกึ่งชนบท และประวัติศาสตร์ที่ยาวนาน ดังนี้

                   - ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ เดิมมีชื่อว่าแคว้นสันบ่าผางหวาน (มะปรางหวาน) มีมาตั้งแต่ พ.ศ. 2222 ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นตำบลสันผักหวานเมื่อปีพ.ศ. 2475 เนื่องจากว่าทางราชการมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบราชาธิปไตยหรือระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ที่มีในประเทศสยามนานกว่า 700 ปี มาเป็นระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข โดยมีการยึดอำนาจเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ.2475 เวลา 4 โมงเช้า ต่อมาทางราชการต้องการให้ชื่อบ้าน ชื่อเมืองถูกต้องตามหลักภาษาไทยสมัยนั้น มีท่านขุนสันทราย ทรงศักดิ์ ซึ่งเป็นผู้ปกครองแคว้นสันบ่าผางหวานได้ทำเรื่องส่งไปยังอำเภอหางดงเพื่อขออนุญาตเปลี่ยนชื่อจากแคว้น สันบ่าผางหวานเป็นตำบลสันผักหวาน รวมระยะเวลาเปลี่ยนชื่อแคว้นได้ 253 ปี นับแต่นั้นมาแคว้น  สันบ่าผางหวานได้เปลี่ยนมาเป็นตำบลสันผักหวาน รวมทั้งวัด-บ้าน-และตำบลมาจนถึงตราบเท่าทุกวันนี้    (ผู้ให้ข้อมูล นายบุญมา ศรีกันทา อดีตรองประธานสภา อบต.สันผักหวาน ปี พ.ศ. 2540-2544 และอดีตประธานผู้สูงอายุหมู่ที่ 1 ปี พ.ศ. 2551 - 2553 เป็นผู้เรียบเรียงเพื่อให้เยาวชนรุ่นหลังได้รับทราบ

- งานช่างปั้น "มหัศจรรย์ดินยิ้ม" บ้านป่าตาล หมู่ที่ 4 ภูมิปัญญา 100 ปี บรรพบุรุษบ้านป่าตาลสืบทอดวิชาทำเครื่องปั้นดินเผา เช่น อิฐมอญ และคนโทน้ำ มานานกว่าศตวรรษ เมื่อประมาณ 20-30 ปีก่อน ชุมชนได้พัฒนาจากการปั้นของใช้ มาเป็น "ตุ๊กตาดินยิ้ม" ซึ่งเป็นการปั้นมือทีละชิ้น (Handmade) ตุ๊กตาทุกตัวจะมีใบหน้ายิ้มแย้มแจ่มใส สะท้อนถึงความเมตตาและวิถีล้านนา จนกลายเป็นแหล่งเรียนรู้ "ดินยิ้มแย้ม คนแย้มยิ้ม" ที่สำคัญระดับประเทศ

- บ้านต้นงิ้ว หมู่ที่ 2 โดดเด่นเรื่อง "ข้าวแต๋นน้ำแตงโม" และข้าวเกรียบฟักทอง ที่เป็นสินค้า OTOP 4 ดาว ใช้กระบวนการทำแบบดั้งเดิม ไม่ใส่สารกันบูด เป็นรสชาติแบบพื้นบ้านแท้ ๆ ผลิตโดยกลุ่มแม่บ้านที่ว่างจากการทำนา

- บ้านท้าวผายู หมู่ที่ 3 มีชื่อเสียงด้าน "ผลิตภัณฑ์จากเห็ด" เช่น แหนมเห็ด ข้าวเกรียบเห็ด และเห็ดสามรส ซึ่งเป็นการรวมตัวกันเพาะเห็ดและแปรรูปอย่างครบวงจร

- งานปักมือ ของบ้านท้าวผายู หมู่ที่ 3 ที่สะท้อนถึงความประณีตของสตรีล้านนาในพื้นที่

- การขยายตัวของเมือง มีโครงการหมู่บ้านจัดสรรเกิดขึ้นจำนวนมาก แต่คนในชุมชน (หมู่บ้านดั้งเดิมทั้ง 7 หมู่บ้าน) ยังเหนียวแน่นกับประเพณีล้านนา เช่น การ "ฮอมปอย" (การร่วมแรงร่วมใจช่วยเหลือกัน) และการจัดงานประเพณีสำคัญที่วัดท้องถิ่นอย่างคึกคัก

12. ด้านความเชื่อ ศาสนา จารีตประเพณี วัฒนธรรม

          - การนับถือศาสนา ประชาชนส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธ ร้อยละ 99 ของประชากรทั้งหมด รองลงมาคือ ศาสนา ศริสต์ ศาสนาอิสลาม และศาสนาอื่น ๆ ร้อยละ 1 ของประชากรทั้งหมด

- สถาบันและองค์กรศาสนา ในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน ได้แก่

            (1) วัดชัยสถิต ตั้งอยู่เลขที่ 24 หมู่ที่ 1 บ้านสันผักหวานหลวง ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ สร้างเมื่อปี พ.ศ. 2350 โดยศรัทธาชาวบ้าน ได้ช่วยกันสร้างวัดขึ้น เพื่อใช้เป็นที่บำเพ็ญกุศล ณ ป่ามะผางหวาน แล้วตั้งชื่อว่า วัดป่าผางหวาน ต่อมาทางราชการได้แบ่งส่วนการปกครองภูมิภาค สถานที่ตั้งวัด เป็นแคว้นหนึ่งชื่อว่า แคว้นสันมะผางหวาน และได้เปลี่ยนจากแคว้นมาเป็นตำบลชื่อเดิมว่า สันมะผางหวาน จึงได้เพี้ยนเป็นสันผักหวาน วัดนี้จึงเรียกชื่อตามตำบล ต่อมาทางคณะสงฆ์ได้เปลี่ยนชื่อต่างๆ เพื่อให้สละสลวย วัดสันผักหวาน จึงเปลี่ยนเป็นวัดชัยสถิต ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อประมาณปี พ.ศ. 2365

            (2) วัดฉิมพลีวัน ตั้งอยู่เลขที่ 165 หมู่ที่ 2 บ้านต้นงิ้ว ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ ตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2369 เดิมเล่ากันว่า วัดดอยถ้าเสี่ยงทายมะพร้าวทองคำ ถ้าลอยไปออกที่ใด จะสร้างวัดแล้วเจริญ มะพร้าวทองคำลอยมาที่ต้นงิ้ว หนองงิ้ว เมื่อมีผู้คนมาเจอมะพร้าวทองคำ จึงได้ย้ายวัดเดิมมาสร้างวัดที่หนองน้ำแห่งนี้ชื่อว่า วัดต้นงิ้วหรือวัดฉิมพลีวันในปัจจุบัน ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา เมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม พ.ศ.249

            (3) วัดผาสุการาม ตั้งอยู่เลขที่ 21 หมู่ที่ 3 บ้านท้าวผายู ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ สร้างขึ้นใหม่เมื่อ พ.ศ. 2435 ซึ่งเป็นวัดเก่าแก่ที่มีมายาวนาน โดยมีศรัทธาชาวบ้าน บ้านท้าวผายู ร่วมกันสร้างวัดนี้ขึ้นมา วัดผาสุการาม เป็นวัดที่สงบร่มรื่น มีพระวิหาร 2 ชั้น ด้านในพระวิหาร มีลวดลายประวัติพุทธเจ้าปางต่างๆ ที่สวยงาม มีภาพวาดลวดลายบนกำแพงภายในวิหารที่เป็นเอกลักษณ์ โดยช่างผีมือมืออาชีพ เจดีย์วัดผาสุการาม (วัดท้าวผายู) สร้างเมื่อประมาณ พ.ศ. 2210 ทรงศิลปะเจดีย์ เรือนธาตุเป็นรูปทรงกลม มีงานประเพณีสรงน้ำพะธาตุ ประจำทุกๆ ปีในวันวิสาขบูชา (หรือเดือนแปดเป็ง)

                      (4) วัดลัฏฐิวนาราม ตั้งอยู่เลขที่ 118 หมู่ที่ 4 บ้านป่าตาล ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์  พบว่าวัดนี้สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2210 สถานที่ตั้งวัดเดิมเป็นป่าตาล และมีเนื้อที่อยู่แปลงหนึ่งพอที่จะสร้างวัดได้ ชาวบ้านจึงช่วยกันสร้างวัดขึ้นชื่อว่า วัดป่าตาล ต่อมาทางราชการได้เปลี่ยนแปลงส่วนการปกครอง ตำบล อำเภอ จังหวัดใหม่ จึงได้ตั้งนามวัดใหม่ว่าวัดลัฏฐิวนาราม มีสิ่งปลูกสร้างถาวรวัตถุ อาทิ เช่น องค์พระธาตุรูปแบบศิลปะพื้นเมืองผสมศิลปะพม่า ในสมัยพม่าครองเมืองเชียงใหม่ เป็นรูปทรงสี่เหลี่ยม มีพระธาตุ ๔ แจงมุม มีโขงบรรจุองค์พระพุทธรูป ๔ ด้าน ภายในมีองค์พระพุทธรูปบรรจุไว้ใน พระธาตุ มีการบูรณะซ่อมแซมมา ๓ ครั้ง และมีงานบุญประเพณีที่สำคัญ คือประเพณีสรงน้ำพระธาตุ ซึ่งทุกปีจัด ขึ้น ในวันเดือน ๘ เป็ง ขึ้น ๑๕ ค่ำ (วันวิสาขบูชา) ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ.2554

                     (5) วัดถาวรธรรม ตั้งอยู่เลขที่ 3 หมู่ที่ 5 บ้านเบ้อ ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ สร้างเมื่อปี พ.ศ. 2207 เดิมที่บริเวณวัดมีต้นไม้ยางเป็นจำนวนมาก แต่มีต้นยางต้นหนึ่งลำต้นได้เกิดเป็นตะปุ่มตะป่ำ ภาษาเหนือเรียกว่า เป๋า หรือ ปู๋ดเป๋า ชาวบ้านจึงเรียกว่า ยางเป๋า ต่อมาเพี้ยนเป็นยางเป และเพี้ยนมาเป็นยังเปา จนถึงปัจจุบันนี้ 

                     (6) วัดช้างน้ำ หมู่ที่ 2 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ จากการขุดแต่งพบว่าวัดช้างน้ำ (ร้าง) มีโบราณสถานที่สำคัญดังนี้ เจดีย์และวิหาร (โบราณสถานหมายเลข 2) สร้างอยู่บนฐานเดียวกัน โดยวิหารสร้างหันหน้าไปทางทิศตะวันออก เจดีย์อยู่ด้านหลังวิหาร, อุโบสถขนาดเล็ก (โบราณสถานหมายเลข 3) ผังพื้นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า สร้างหันหน้าไปทางทิศใต้ อยู่ใกล้กันกับวิหารทางมุมตะวันออกเฉียงเหนือ วิหารและอุโบสถมีร่องรอยการก่อสร้างหรือบูรณะอย่างน้อยที่สุด 2 ครั้ง โดยการก่อสร้างหรือบูรณะครั้งหลัง ได้ยกพื้นใช้งานของโบราณสถานให้สูงขึ้นประมาณ 60-80 เซนติเมตร

                           โบราณสถานหมายเลข 1 (อาคารไม่ทราบหน้าที่การใช้งาน) อยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของเจดีย์ เป็นอาคารผังพื้นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ยกเก็จทางด้านหน้า 1 ครั้ง พบร่องรอยการก่อสร้างหรือบูรณะอย่างน้อย 2 ครั้ง ครั้งแรกสร้างหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ต่อมาน่าจะมีการปรับให้อาคารหันหน้าไปทางทิศเหนือโดยการก่อสร้างมุข หรือชานทางด้านเหนือเพิ่มเติม, โบราณสถานหมายเลข 4 (อาคาร ไม่ทราบหน้าที่การใช้งาน) อยู่ทางทิศใต้ของเจดีย์ สร้างหันหน้าไปทางทิศเหนือ ลักษณะเป็นอาคารผังพื้นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า มีมุข หรือชานทางด้านหน้า

                          โบราณสถานอื่น ๆ เช่น บ่อน้ำ (โบราณสถานหมายเลข 5 และ 8) ที่มีร่องรอยว่าเดิมเป็นบ่อน้ำก่ออิฐหน้าวัวเป็นรูปวงกลม และต่อมามีการก่ออิฐปากบ่อใหม่เป็นรูปสี่เหลี่ยมทับลงบนบ่อรูปวงกลม นอกจากนี้ยังพบโบราณสถานอื่นๆที่ก่อด้วยอิฐเป็นรูปสี่เหลี่ยม จัตุรัส สี่เหลี่ยมผืนผ้าอีก 3-4 แห่ง  ทั่วบริเวณวัด อาคารโบราณสถานทั้งหมดอยู่ในกำแพงวัดรูปสี่เหลี่ยมเกือบจัตุรัส มีช่องประตูทางเข้าที่กึ่งกลางกำแพงทั้ง 4 ด้าน ทางทิศเหนือมีซุ้มประตูโขง รวมพื้นที่ในกำแพงวัดประมาณ 4 ไร่

                          ทิศทางการหันหน้าของวัดโดยทั่วไปแล้ว วัดในล้านนา มักมีแบบแผนการก่อสร้างค่อนข้างตายตัว คือ วัดมักจะสร้างให้หันหน้าไปทางทิศตะวันออก โดยมีเจดีย์เป็นประธานของวัด วิหาร และซุ้มประตูโขง สิ่งก่อสร้างหลักทั้ง 3 นี้มักจะวางตัวตามแกนทิศ ตะวันตก-ตะวันออก แต่สำหรับวัดช้างน้ำ (ร้าง) จะเห็นได้ว่า เจดีย์และวิหารสร้างให้หันหน้าไปทางทิศตะวันออก แต่ซุ้มประตูโขงอยู่ทางทิศเหนือ ซึ่งอาจเป็นไปได้ว่า เส้นทางสัญจรหลัก (ถนนหรือแม่น้ำ) อยู่ทางทิศเหนือ วัดจึงสร้างให้หันหน้าไปทางทิศเหนือ แต่ขณะเดียวกันก็ยังยึดถือคติการสร้างเจดีย์และวิหารให้หันหน้าไปทางทิศตะวันออกอยู่

                          การกำหนดอายุโบราณสถานในเบื้องต้น วัดช้างน้ำน่าจะสร้างในสมัยหริภุญไชย ตอนปลายหรือสมัยล้านนาตอนต้น ราวพุทธศตวรรษที่ 18-19และมีการใช้งานต่อเนื่องมาถึงพุทธศตวรรษ ที่ 22-23 และพื้นที่บริเวณนี้น่าจะมีการอยู่อาศัยของมนุษย์มาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลายหรือสมัยหริภุญไชยตอนต้น

                     (7) คริสตจักรเชียงใหม่ดงพระพร ตั้งอยู่เลขที่ 360 ซอยหลังเทศบาล หมู่ที่ 2 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

                     (8) คริสตจักรแห่งพระคุณ ตั้งอยู่เลขที่ 149 หมู่ที่ 2 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

                     (9) คริสตจักรเวียงพิงค์แบ๊บติสต์ ตั้งอยู่เลขที่ 243/65 หมู่ที่ 2 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

                     (10) คริสตจักรแสงเทียน ตั้งอยู่เลขที่ 298/7 หมู่ที่ 3 หน้าบ้านขวัญเวียง ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

                     (11) คริสตจักรรักแท้ ตั้งอยู่เลขที่ 251 หมู่ที่ 3 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

                     (12) Refuge Fellowship Calvary Chapel Chiang Mai ตั้งอยู่เลขที่ 116 หมู่ที่ 2 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

                        - ประเพณีและงานประจำปี

               (1) ประเพณียี่เป็ง (ลอยกระทง) จัดขึ้นประมาณเดือนพฤศจิกายนของทุกปี เทศบาลตำบลสันผักหวานจัดให้มีการประกวดโคมล้านนา ประดิษฐ์กระทงใบตอง การประกวดหนูน้อยยี่เป็ง ประชาชนร่วมกันต๋ามผางปะตี๊ด (จุดประทีป) รอบวิหารและหน้าบ้านตามความเชื่อเพื่อเป็นพุทธบูชา 

               (2) ประเพณีปี๋ใหม่เมือง (สงกรานต์) จัดขึ้นในช่วงวันที่ 13-15 เมษายนของทุกปี เทศบาลตำบลสันผักหวานจัดพิธีสรงน้ำพระ และการรดน้ำดำหัวผู้สูงอายุในชุมชน เพื่อสืบทอดความกตัญญูต่อบรรพบุรุษ

                   (3) ประเพณีสรงน้ำพระธาตุ จัดขึ้นเป็นประจำทุกปีตามความเชื่อเรื่องการบูชา พระบรมสารีริกธาตุ โดยเทศบาลตำบลสันผักหวานให้การอุดหนุนงบประมาณทุกวัดในพื้นที่จัดกิจกรรมแสดงพระธรรมเทศนาและสวดมนต์ จัดกิจกรรมนมัสการและการอบรมสมโภชพระบรมธาตุ จัดขึ้นประมาณเดือนมิถุนายน – กรกฎาคม

      (4) ประเพณีเข้าพรรษา จัดขึ้นประมาณเดือนกรกฎาคมของทุกปี เทศบาลตำบลสันผักหวานร่วมกับสภาวัฒนธรรมและกลุ่มโรงเรียนในพื้นที่ จัดกิจกรรมหล่อเทียนพรรษาและถวายผ้า อาบน้ำฝนแด่คณะสงฆ์ในตำบลทั้ง 7 หมู่บ้าน เพื่อทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา

      (5) วันอาสาฬหบูชาประชาชนในตำบลจะไปทำบุญตักบาตรและเวียนเทียนตามวัดต่าง ๆ ในหมู่บ้าน 

     (6) วันเด็กแห่งชาติ (วันเสาร์ที่สองของเดือนมกราคม) เทศบาลตำบลสันผักหวานมีการจัดกิจกรรมการแสดงบนเวทีจากเด็ก ๆ ในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กเทศบาลตำบลสันผักหวาน และโรงเรียนในเขตตำบล มีซุ้มกิจกรรมและการละเล่น มีหน่วยงานต่าง ๆ มาร่วมจัดซุ้มเล่นเกมแจกของรางวัล มีอาหารและเครื่องดื่มบริการฟรีสำหรับเด็กและผู้ปกครองที่มาร่วมงาน

     (7) วันแม่แห่งชาติ (12 สิงหาคม) เทศบาลตำบลสันผักหวานจัดกิจกรรมเพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มีพิธีจุดเทียนถวาย พระพรชัยมงคล มีการคัดเลือกและมอบเกียรติบัตรแก่แม่ดีเด่นจากทั้ง 7 หมู่บ้าน เพื่อยกย่องเชิดชูเกียรติ กิจกรรมจิตอาสา "เราทำความดี ด้วยหัวใจ” ประชาชนและพนักงานเทศบาลร่วมกันทำความสะอาด ลอกคลองแม่ข่า หรือปรับปรุงภูมิทัศน์ในตำบลสันผักหวานเพื่อถวายเป็นพระราชกุศล และเทศบาลจะจัดตั้งโต๊ะหมู่บูชาประดิษฐานพระบรมฉายาลักษณ์ พร้อมเครื่องราชสักการะ และสมุดลงนามถวายพระพร                 ณ สำนักงานเทศบาลตำบลสันผักหวาน และเพื่ออำนวยความสะดวกให้ประชาชน เทศบาลจัดทำระบบลงนามถวายพระพรดิจิทัลผ่านเว็บไซต้ www.sunpukwan.go.th โดยจะมีการขึ้นแบนเนอร์ (Banner)  หน้าเว็บในช่วงสัปดาห์วันสำคัญเพื่อให้ประชาชนกดเข้าไปพิมพ์คำถวายพระพรได้ตลอด 24 ชั่วโมง

                         (8) วันปิยมหาราช (23 ตุลาคม) มีการจัดพิธีอย่างสมพระเกียรติเพื่อรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) โดยเทศบาลตำบลสันผักหวาน  เข้าร่วมพิธีวางพวงมาลา ณ ที่ว่าการอำเภอหางดง

     (9) วันพ่อแห่งชาติ (5 ธันวาคม) เทศบาลตำบลสันผักหวานเข้าร่วมพิธีทำบุญตักบาตร และพิธีถวายพานพุ่ม ณ มหาวิทยาลัยนอร์ท-เชียงใหม่ เพื่อระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และเทศบาลจะจัดตั้งโต๊ะหมู่บูชาประดิษฐานพระบรมฉายาลักษณ์ พร้อมเครื่องราชสักการะ และสมุดลงนามถวายพระพร ณ สำนักงานเทศบาลตำบลสันผักหวาน และเพื่ออำนวยความสะดวกให้ประชาชน เทศบาลจัดทำระบบลงนามถวายพระพรดิจิทัลผ่านเว็บไซต้ www.sunpukwan.go.th โดยจะมีการขึ้นแบนเนอร์ (Banner) หน้าเว็บในช่วงสัปดาห์วันสำคัญเพื่อให้ประชาชนกดเข้าไปพิมพ์คำถวายพระพรได้ตลอด 24 ชั่วโมง

13. ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น ภาษาถิ่น

         - ภาษาถิ่น ประชาชนตำบลสันผักหวาน ร้อยละ 90 ใช้ "ภาษาล้านนา" หรือ "กำเมือง" เป็นภาษาหลัก และใช้ภาษากลาง ร้อยละ 10

                   - ภูมิปัญญาท้องถิ่น สาขาการแพทย์แผนไทย ด้านการแพทย์ไทย “นวดแก้อาการ/ตอกเส้น”

                     เจ้าของภูมิปัญญา นายถวิล ชูดวง ที่อยู่ 263 หมู่ที่ 7 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ โทร. 081-0257420 ได้รับการถ่ายทอดมาจาก นายแพทย์วิชิต เกศรักษ์ และนายคำอ้าย ชูดวง (บิดา)

                     จุดเด่นของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     1. แพทย์แผนไทยมีความรู้ความเชี่ยวชาญ และมีใบประกอบวิชาชีพ

                     2. มีวัสดุที่ใช้ในการตอกเส้นเฉพาะจุด ทำให้สามารถนวดบรรเทาอาการปวดได้อย่างตรงจุด

                     รายละเอียดของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     “การตอกเส้น” สามารถรักษาอาการเจ็บปวดกล้ามเนื้อได้ โดยอาศัยหลักการสั่นสะเทือนในการตอกจะใช้แรงของการกระแทกและการสั่นสะเทือนไปสู่บริเวณกล้ามเนื้อที่ตึง แข็ง เพื่อคลายเส้นให้กล้ามเนื้ออ่อนนุ่มลง เมื่อกล้ามเนื้อผ่อนคลายแล้วจะช่วยให้ระบบไหลเวียนโลหิตบริเวณกล้ามเนื้อทำงานได้ดี ทำให้กล้ามเนื้อได้รับสารอาหารและเอาสารพิษหรือของเสียออกจากบริเวณกล้ามเนื้อมัดนั้น ซึ่งจะช่วยให้อาการปวดบรรเทาลง แต่ทั้งนี้การตอกเส้นไม่ใช่การตอกกระแทก สิ่งสำคัญสำหรับหมอตอกเส้นคือ การควบคุมไม้ ผู้ตอกจะต้องควบคุมน้ำหนักของไม้ ต้องรู้ว่าไม้จะสัมผัสกล้ามเนื้อได้ลึกตื้นเท่าไหร่ ถ้าได้รับตอกเส้นที่ถูกวิธี ผู้ถูกตอกจะไม่รู้สึกเจ็บปวด

                   - ภูมิปัญญาท้องถิ่น สาขาภาษาและวรรณกรรม ด้านภาษาและวรรณกรรม “การขับซอล้านนา”

                     เจ้าของภูมิปัญญา นางธารทิพย์ บุญเทียม ที่อยู่ 197/1 หมู่ที่ 7 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ โทร. 097-9638661 ได้รับการถ่ายทอดมาจาก นางบังอร หน่อคำ

                     จุดเด่นของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     ช่างซอ เป็นคนภาคเหนือ มีการขับร้องและท่วงทำนองที่อ่อนโยน ฟังแล้วคล้อยตามเนื้อหาที่ขับซอ

                     รายละเอียดของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     ซอ หมายถึง การร้องเพลงพื้นบ้านของล้านนาหรือเมืองเหนือ ซึ่งเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ซอพื้นเมือง เป็นการละเล่นพื้นเมืองล้านนาอย่างหนึ่งของชาวล้านนา มีทั้งการซอโต้ตอบกันในลักษณะเพลงปฏิพากย์ระหว่างหญิง ชาย เรียกว่า “คู่ก้อง” หรือ ซอเดี่ยว สลับด้วยดนตรี โดยมีเครื่องดนตรีพื้นเมือง เช่น ปี่จุม ซึง สะล้อ ขลุ่ย บรรเลงประกอบการซอ ซึ่งจะซอตามบทและปฏิภาณไหวพริบของช่างซอ โดยนำเอาข้อมูล เหตุการณ์ต่าง ๆ มาพรรณนาโวหาร ซึ่งแฝงด้วยคติธรรมและคติโลก

                   - ภูมิปัญญาท้องถิ่น สาขาอุตสาหกรรมและหัตถกรรม ด้านหัตถกรรม “ผ้าปักมือชนเผ่า”

                     เจ้าของภูมิปัญญา นางบานเย็น ตนขัน ที่อยู่ 11/4 หมู่ที่ 3 ตำบลสันผักหวาน อำเภอ หางดง จังหวัดเชียงใหม่ โทร. 080-8314154 ได้รับการถ่ายทอดมาจาก หม่อมศรีนวล ณ เชียงใหม่

                     จุดเด่นของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     งานเย็บปักถักร้อยด้วยมือ จะทำให้ลายของผ้าประณีต สวยงาม และผ้ามีเอกลักษณ์ของแต่ละชนเผ่าและแต่ละสถานที่ต่าง ๆ

                      รายละเอียดของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     งานปัก เป็นรูปแบบของศิลปะการแต่งเติมเพื่อเสริมความสวยงามให้แก่เครื่องแต่งกาย งานปักมีทั้งแบบ งานปักมือที่มีมาตั้งแต่สมัยก่อน ถือว่าเป็นงานฝีมือชนิดหนึ่ง ที่ต้องอาศัยความพิถีพิถัน ความละเอียดรอบคอบ งานที่ออกมาจะมีความสวยงาม นับว่าเป็นหนึ่งในงานศิลปะรูปแบบหนึ่งที่มีความละเอียดมากกว่าการสกรีนลงบนผ้าโดยตรง การปักจะทนทานมากกว่าแบบสกรีน งานปักจะมีผิวสัมผัสและรูปแบบที่หลากหลาย ทำให้เสื้อผ้า ของใช้ ดูมีมูลค่ามากยิ่งขึ้น ยิ่งลายมีความละเอียดพิถีพิถัน ก็ส่งผลให้สินค้ามีราคาสูงมาก

                   - ภูมิปัญญาท้องถิ่น สาขาศาสนาและประเพณี ด้านพิธีกรรม “ส่งเคราะห์ จนหลัง จนหน้า”

                     เจ้าของภูมิปัญญา นายอุทัย ใบชา ที่อยู่ 117 หมู่ที่ 2 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ โทร. 081-0254755 ได้รับการถ่ายทอดมาจาก นายด้วง มานะผัน

                     จุดเด่นของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     ผู้ประกอบพิธีเป็นผู้สูงอายุที่ได้รับการนับถือ และมีประสบการณ์การประกอบพิธีกรรม ทางศาสนา

                     รายละเอียดของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     พิธีกรรมส่งเคราะห์ เกิดจากการที่บุคคลถูกคนทำไม่ดีใส่ ประสบอุบัติเหตุ ค้าขายไม่ได้กำไร เจ็บป่วยอย่างมีสาเหตุหรือไม่มีสาเหตุก็ได้ ถือว่าบุคคลนั้นมีเคราะห์กรรม ต้องทำพิธีกรรมให้หายจากโรคภัยไข้เจ็บ ไม่ให้มีเคราะห์ ให้อยู่สุขสบาย โดยผู้ที่ประกอบพิธีจะต้องเป็นผู้สูงอายุที่น่านับถือผ่านการ บวชเรียนและถือศีลมาแล้ว ซึ่งจะเรียกว่า “หนาน” เป็นผู้ที่เคร่งครัดในทางไสยศาสตร์จนเป็นที่นับถือของชาวบ้าน และจะต้องรอบรู้อักษรล้านนาหรือตัวหนังสือเมือง

                   - ภูมิปัญญาท้องถิ่น สาขาศาสนาและประเพณี ด้านความเชื่อ “ขวากซุย”

                     เจ้าของภูมิปัญญา นายถนอม อินต๊ะรักษา ที่อยู่ 17/2 หมู่ที่ 2 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ โทร. 087-1749598 ได้รับการถ่ายทอดมาจาก บรรพบุรุษ

                     จุดเด่นของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     ผู้ประกอบพิธีมีประสบการณ์และได้รับการยอมรับจากคนในชุมชน

                     รายละเอียดของภูมิปัญญาท้องถิ่น

                     การขวากซุย เป็นวิธีการรักษาแผลเน่าเปื่อย รักษาอาการแผลเรื้อรัง สันนิบาต ชัก และรักษาอาการกระดูกหัก กระดูกแตกร้าว กระดูกข้อต่อเคลื่อนหรือข้อแพลง โดยการรักษาผู้ที่มีบาดแผลจะรักษาด้วยการล้างแผล ด้วยน้ำยาสมุนไพร เป่าด้วยคาถาปิดปากแผล และคาถาขวากซุย เพื่อขับพิษ บาดแผลออก ส่วนการรักษาผู้ป่วยกระดูกหัก จะรักษาด้วยการเป่าคาถาใส่บริเวณหักก่อนที่จะใช้การคลึง นวด หรือดึงให้เข้าที่และเข้าเฝือกไม้ไผ่ตาม เพื่อไม่ให้กระดูกเคลื่อนอีก “ขวากซุย” หมายถึง อุปกรณ์ที่ใช้ในการรักษา “เฝือก” ในภาษาไทยกลาง คือ ไม้ไผ่ที่เหลาทำเป็นซีกๆ มีเชือกฟั่นด้วยด้ายผูกสองหัวห้อยต่อเนื่องกันเป็นแพ

14. ด้านสาธารณสุข

         เทศบาลตำบลสันผักหวานมีกองสาธารณสุขและสิ่งแวดล้อม ทำหน้าที่บริหารจัดการงานด้านสุขาภิบาล การควบคุมโรคติดต่อ และการจัดการขยะมูลฝอยในชุมชน มีโครงการฝึกอบรมและศึกษา  ดูงานเพื่อพัฒนาทักษะอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ทั้ง 7 หมู่บ้าน เพื่อให้เป็นแกนนำในการดูแลสุขภาพระดับครัวเรือนและจัดการฐานข้อมูลสุขภาพชุมชน 

         ศูนย์ฟื้นฟูสมรรถภาพผู้สูงอายุและคนพิการ เทศบาลตำบลสันผักหวาน ตั้งอยู่ภายในสนามกีฬาเทศบาลตำบลสันผักหวาน หมู่ที่ 5 เป็นหน่วยงานที่ให้บริการฟื้นฟูสุขภาพกายและใจแก่ผู้สูงอายุและคนพิการในพื้นที่ มีความร่วมมือทางวิชาการกับมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มีบริการให้ยืมอุปกรณ์ที่จำเป็น เช่น เตียงผู้ป่วย รถเข็น ไม้เท้า เป็นต้น โดยติดต่อขอรับบริการได้ที่กองสาธารณสุขและสิ่งแวดล้อม

         ระบบ Care Giver (CG) ของเทศบาลตำบลสันผักหวานทำงานผ่านศูนย์ฟื้นฟูสมรรถภาพผู้สูงอายุและคนพิการ โดยมีทีมเจ้าหน้าที่และอาสาสมัครลงพื้นที่เยี่ยมบ้าน ติดตามอาการ ประเมินคัดกรองผู้สูงอายุและคนพิการ เพื่อให้การฟื้นฟูสุขภาพทั้งร่างกายและจิตใจอย่างต่อเนื่อง มีการทำงานร่วมกับ อสม. และมีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในพื้นที่. 

         มีการจัดตั้งชมรมผู้สูงอายุในแต่ละหมู่บ้านเพื่อทำกิจกรรมร่วมกัน เช่น การทำบุญ การออกกำลังกาย และการให้ความรู้ด้านสุขภาพจิต เพื่อให้ผู้สูงอายุได้ฟื้นฟูสมรรถภาพทางสังคม

ในเขตตำบลสันผักหวาน มีโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านป่าตาล (รพ.สต.) จำนวน 1 แห่ง เป็นหน่วยงานหลักในการให้บริการปฐมภูมิแก่ประชาชนในพื้นที่ ทั้งการรักษาโรคเบื้องต้น การฉีดวัคซีน และการส่งเสริมสุขภาพ มีบุคลากรทางการแพทย์และลูกจ้างที่ปฏิบัติหน้าที่ในสถานบริการ จำนวน 6 คน อาสาสมัครสาธารณสุข จำนวน 168 คน ลงพื้นที่ให้บริการประชาชนอย่างต่อเนื่อง ทั่วถึง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันผักหวาน ทั้ง 7 หมู่บ้าน

ผู้เข้ารับการรักษาพยาบาลในปีงบประมาณ พ.ศ. 2568 (ระหว่าง วันที่ 1 ตุลาคม 2567 – 30 กันยายน 2568) จำนวน 22,971 คน     

โรคที่มีผู้ป่วยเข้ารับการรักษา 5 อันดับแรก (เรียงจากมากสุดไปน้อยสุด) (ระหว่างวันที่ 1 ตุลาคม 2567 – 30 กันยายน 2568)

1. โรคระบบไหลเวียนเลือด                                      จำนวน  1,873  ราย

2. โรคเกี่ยวกับต่อมไร้ท่อ โภชนาการและเมตาบอลิซึม        จำนวน     787  ราย

3. โรคระบบย่อยอาหาร รวมโรคในช่องปาก                   จำนวน     584  ราย

4. โรคระบบหายใจ                                              จำนวน     521  ราย

5. โรคระบบกล้ามเนื้อ รวมโครงร่าง และเนื้อยึดเสริม         จำนวน     473  ราย

ตารางข้อมูลอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านของตำบลสันผักหวาน (อสม.)

ที่มา : โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านป่าตาล

            ข้อมูล ณ วันที่ 14 พฤศจิกายน 2568

15. ด้านสังคมสงเคราะห์

                    เทศบาลตำบลสันผักหวานได้ดำเนินการด้านสังคมสงเคราะห์ ดังนี้

1. การรับลงทะเบียนผู้ขอรับสิทธิเงินอุดหนุนเพื่อการเลี้ยงดูเด็กแรกเกิดและตรวจสอบคุณสมบัติให้แก่ครอบครัวที่มีรายได้น้อย

2. เทศบาลตำบลสันผักหวานดำเนินการร่วมกับสำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัดเชียงใหม่ (พมจ.เชียงใหม่) ช่วยเหลือผู้สูงอายุ ผู้พิการ และผู้ด้อยโอกาสที่มีฐานะยากจน และบ้านพักอาศัยอยู่ในสภาพที่ไม่มั่นคง ปลอดภัย เช่น ซ่อมแซมหลังคาที่ทรุดโทรม ปรับปรุงห้องน้ำ                ให้เหมาะสมสำหรับผู้สูงอายุ ทำทางลาดสำหรับผู้พิการ หรือปรับปรุงโครงสร้างบ้านให้แข็งแรงขึ้น

3. การรับลงทะเบียนเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุ เบี้ยยังชีพความพิการ และเบี้ยยังชีพผู้ป่วยเอดส์และตรวจสอบคุณสบัติ ตามระเบียบกระทรวงมหาดไทย 

4. การประสานการทำบัตรประจำตัวคนพิการสำหรับประชาชนในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน เพื่ออำนวยความสะดวกโดยไม่ต้องเดินทางไปเองที่สำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัดเชียงใหม่ (พมจ.เชียงใหม่)

ตารางข้อมูลจำนวนผู้ป่วยเอดส์ ผู้สูงอายุ และผู้พิการ ที่ได้รับเงินอุดหนุนการสงเคราะห์เบี้ยยังชีพ

ที่มา : งานพัฒนาชุมชน สำนักปลัดเทศบาล เทศบาลตำบลสันผักหวาน

ข้อมูล ณ เดือนพฤศจิกายน 2568

16. ด้านความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน

- การติดตั้งไฟส่องสว่าง มีโครงการขยายเขตไฟฟ้าสาธารณะ (ไฟถนน) ให้ครอบคลุมทุกซอยและจุดอับสายตา เพื่อลดปัญหาอาชญากรรมและการเกิดอุบัติเหตุในเวลากลางคืน 

- สายตรวจชุมชนตำบลสันผักหวาน ออกตรวจตราความสงบเรียบร้อย แจ้งเหตุ ดำเนินการระงับเหตุเบื้องต้น และแจ้งต่อเจ้าหน้าที่ตำรวจเมื่อมีเหตุร้าย

- ชุดรักษาความปลอดภัยหมู่บ้าน (ชรบ.) ปฏิบัติหน้าที่ตามคำสั่งของนายอำเภอหางดง กำนัน หรือผู้ใหญ่บ้าน เช่น การตั้งจุดตรวจ จุดสกัดชั่วคราว การรักษาความปลอดภัยในงานพิธีการต่างๆ ของหมู่บ้าน เป็นกำลังหลักในการตรวจตราดูแลความปลอดภัยในพื้นที่ 7 หมู่บ้าน ของตำบลสันผักหวาน ป้องกันอาชญากรรม ยาเสพติด และเหตุทะเลาะวิวาท

                   - เทศบาลตำบลสันผักหวานมีการติดตั้งและบำรุงรักษากล้องวงจรปิด จำนวน 45 จุด ตามจุดเสี่ยง สี่แยกสำคัญ และหน้าหมู่บ้านจัดสรร โดยเชื่อมโยงสัญญาณมายังศูนย์ควบคุม เพื่อใช้ในการติดตามระงับเหตุและตรวจสอบอุบัติเหตุ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันผักหวาน โดยในปี พ.ศ. 2568                    มีประชาชนติดต่อขอใช้บริการดูกล้องวงจรปิด จำนวน 49 ราย

ที่มา : กองช่าง เทศบาลตำบลสันผักหวาน

17. ด้านยาเสพติด

                    - ศูนย์ปฏิบัติการป้องกันและปราบปรามยาเสพติดเทศบาลตำบลสันผักหวาน (ศป.ปส.ทต.สันผักหวาน) เป็นหน่วยงานหลักในระดับท้องถิ่นที่มีหน้าที่ในการดำเนินงานด้านการป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติดในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน ทำงานร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในระดับอำเภอและจังหวัด เช่น ศูนย์ปฏิบัติการป้องกันและปราบปรามยาเสพติดอำเภอหางดง, สำนักงาน ปปส.ภาค 5, สถานีตำรวจภูธรหางดง และ อสม. เพื่อบูรณาการการทำงานร่วมกัน

- ให้การสนับสนุนงบประมาณแก่คณะกรรมการหมู่บ้านโครงการรักษาความสงบเรียบร้อย ความปลอดภัยและป้องกันแก้ไขปัญหายาเสพติดในหมู่บ้านและชุมชนตำบลสันผักหวาน จัดชุดสายตรวจร่วมกับประชาชนที่ได้รับการฝึกอบรม ออกตรวจพื้นที่รับผิดชอบเพื่อป้องกันปัญหายาเสพติดและรักษาความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สินของประชาชน สัปดาห์ละ 1 ครั้ง

- มีการสุ่มตรวจสารเสพติดในปัสสาวะของบุคลากรในสังกัดเทศบาลตำบลสันผักหวาน อย่างต่อเนื่อง เพื่อเป็นแบบอย่างแก่ชุมชน ตามนโยบาย “เทศบาลสีขาว”

- การตรวจคัดกรอง (Re-X-Ray) เจ้าหน้าที่ได้ดำเนินการตรวจปัสสาวะกลุ่มเป้าหมาย ในพื้นที่ หมู่ 1 – 7 ตำบลสันผักหวาน หากผู้เข้ารับการตรวจมีผลเป็นบวก (พบสารเสพติด) จึงนำเข้าสู่กระบวนการบำบัดต่อไป

- เทศบาลตำบลสันผักหวานดำเนินการจัดโครงการป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติด จัดกิจกรรมแข่งขันกีฬาประจำปี ช่วงเดือนธันวาคมของทุกปี เพื่อส่งเสริมให้เยาวชนและประชาชนใช้เวลาว่างให้เกิดประโยชน์ และอุดหนุนงบประมาณให้กับคณะกรรมการหมู่บ้านเพื่อดำเนินโครงการรักษาความสงบเรียบร้อย ความปลอดภัยและป้องกันแก้ไขปัญหายาเสพติดในหมู่บ้านและชุมชนตำบลสันผักหวาน

ตารางข้อมูลผู้เสพ/ผู้ติดยาเสพติด/ผู้ที่เข้ารับการบำบัดในพื้นที่ และสถิติฐานความผิดยาเสพติด

ที่มา : สถานีตำรวจภูธรหางดง

ข้อมูล ณ เดือนกุมภาพันธ์ 2568

18. ด้านการป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย

- การเตรียมพร้อมรับภัยแล้งและอัคคีภัย เทศบาลตำบลสันผักหวานมีการจัดเตรียมรถบรรทุกน้ำและอุปกรณ์ดับเพลิง รวมถึงการซ้อมแผนป้องกันอัคคีภัยในชุมชนและโรงเรียน

- หน่วยกู้ชีพกู้ภัย 24 ชั่วโมง มีเจ้าหน้าที่ป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย และทีมกู้ชีพที่พร้อมปฏิบัติหน้าที่ตลอด 24 ชั่วโมง โดยสามารถแจ้งเหตุได้ผ่านสายด่วนของเทศบาล เพื่อช่วยเหลือเบื้องต้นในกรณีอุบัติเหตุหรือภัยพิบัติ

- เทศบาลตำบลสันผักหวานดำเนินการจัดกิจกรรมส่งเสริมความปลอดภัย สร้างสถานการณ์จำลอง เช่น ฝึกซ้อมแผนอพยพหนีไฟ ฝึกการช่วยเหลือเหตุเด็กตกน้ำ ฝึกซ้อมเหตุการณ์เด็กติดในรถการป้องกันอันตราย/ภัยจากคนแปลกหน้า รวมทั้งภัยพิบัติธรรมชาติ ให้กับบุคลากรของเทศบาลตำบลสันผักหวาน และเด็กนักเรียนในโรงเรียน ตั้งจุดบริการประชาชนเพื่ออำนวยความสะดวกแก่ประชาชนผู้ใช้เส้นทางสัญจรในช่วงเทศกาล ติดตั้งป้ายประชาสัมพันธ์รณรงค์การขับขี่ปลอดภัยในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน  จัดฝึกอบรมทบทวนชุดปฏิบัติการจิตอาสาภัยพิบัติประจำตำบลเป็นกำลังสนับสนุนที่มีประสิทธิภาพให้กับเทศบาลตำบลสันผักหวานในการปฏิบัติงานด้านภัยพิบัติ นอกจากนี้ยังมีศูนย์อำนวยการป้องกันภัยฝ่ายพลเรือนในการให้ความช่วยเหลือและบรรเทาสาธารณภัยในลำดับแรกก่อนที่หน่วยงานภายนอกจะเข้าไปให้ความช่วยเหลือ

- เทศบาลตำบลสันผักหวานให้การอุดหนุนงบประมาณโครงการบริหารจัดการศูนย์ปฏิบัติการร่วมในการช่วยเหลือประชาชนขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ เป็นที่รวมข้อมูลปัญหาความเดือดร้อนของประชาชนในภาพรวมระดับอำเภอ ในกรณีที่การช่วยเหลือ                เกินความสามารถ หรืออยู่นอกเหนืออำนาจหน้าที่ ของ อปท. แห่งนั้น ๆ ศูนย์ปฏิบัติการร่วมจะทำหน้าที่ ส่งต่อเรื่องไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

- มีการจัดทำแผนเฉพาะกิจป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยในด้านต่าง ๆ เช่น ไฟป่าและหมอกควัน อุทกภัย วาตภัย ภัยหนาว

- มีการจัดตั้งศูนย์ช่วยเหลือประชาชนเทศบาลตำบลสันผักหวาน เพื่อช่วยเหลือประชาชนที่ได้รับความเดือดร้อน หรือประชาชนผู้ประสบสาธารณภัย ภัยพิบัติ จำนวน 7 หมู่บ้าน โดยผ่านการเห็นชอบจากคณะกรรมการช่วยเหลือประชาชนเทศบาลตำบลสันผักหวาน

- มีการติดตั้งตู้พร้อมถังดับเพลิง จำนวน 35 จุด ดังนี้

19. ด้านองค์กรภาคประชาสังคมและองค์กรจัดตั้งเพื่อการพัฒนาชุมชน

                   - สภาองค์กรชุมชนตำบลสันผักหวาน เป็นการรวมกลุ่มองค์กรภายในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน มีการดำเนินงานภายใต้กลไกการขับเคลื่อนเพื่อมุ่งพัฒนาองค์กรต่าง ๆ ในชุมชน ทั้งในด้านคุณภาพชีวิต ด้านสุขภาพ ด้านเศรษฐกิจ ด้านสังคม ด้านสิ่งแวดล้อมในชุมชนตำบลสันผักหวาน

                   - กองทุนสวัสดิการชุมชนเทศบาลตำบลสันผักหวาน ทำหน้าที่ดูแลด้านสวัสดิการและคุณภาพชีวิตของประชาชนในตำบล บริหารจัดการเงินกองทุนจากการออมของสมาชิกและงบสมทบจากภาครัฐ เพื่อจัดสวัสดิการตั้งแต่เกิดจนตาย เช่น ค่ารักษาพยาบาล และเงินสงเคราะห์ศพ ได้รับการรับรองคุณภาพในระดับ "ดีมาก" จากสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) โดยมีการประชุมใหญ่สามัญประจำปี  เพื่อรายงานผลโปร่งใสต่อสมาชิก

                   - สหกรณ์บ้านมั่นคงสันผักหวาน เป็นการรวมตัวของชุมชนในการแก้ไขปัญหาด้านที่อยู่อาศัย โดยได้รับการสนับสนุนจากสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) สำหรับผู้มีรายได้น้อยผ่านระบบสหกรณ์ เพื่อลดความเหลื่อมล้ำทางสังคม ไม่เพียงดูแลเรื่องบ้าน แต่ยังขยายผลสู่การส่งเสริมอาชีพที่ใช้พื้นที่น้อย เช่น การปลูกผักปลอดสาร เพื่อให้สมาชิกพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืน

                   - กลุ่มพัฒนาสตรีตำบลสันผักหวาน มีบทบาทในการส่งเสริมศักยภาพและจัดกิจกรรมที่เป็นประโยชน์ต่อชุมชน

                   - อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) เป็นหน่วยเคลื่อนที่เร็วในการดูแลความปลอดภัยและสุขภาพประชาชน ทำหน้าที่เฝ้าระวังโรค ตรวจประเมินสุขภาพเชิงรุกตามบ้าน และสนับสนุนงานศูนย์ฟื้นฟูสมรรถภาพผู้สูงอายุ

                   - เครือข่ายแกนนำสุขภาพชุมชนตำบลสันผักหวาน ทำงานด้านสาธารณสุขและส่งเสริมสุขภาพในชุมชนอย่างเข้มแข็ง มีการจัดกิจกรรมศึกษาดูงานเพื่อนำความรู้มาพัฒนาศักยภาพด้านสุขภาพของคนในพื้นที่

                   - มูลนิธิบ้านอิ่มใจ (Imjai Orphanage) ตั้งอยู่เลขที่ 285 หมู่ที่ 2 ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ ดูแลเด็กกำพร้าและเด็กด้อยโอกาสตั้งแต่อายุ 5-18 ปี โดยเน้นการให้การศึกษา พัฒนาศักยภาพ และการอบรมตามหลักจริยธรรม มีความร่วมมือกับหน่วยงานท้องถิ่น เช่น   สภ.หางดง และเทศบาลตำบลสันผักหวานในการสนับสนุนกิจกรรมต่าง ๆ

20. ด้านการไฟฟ้าและแสงสว่าง

การขยายเขตไฟฟ้า ปัจจุบันประชาชนมีไฟฟ้าใช้ทุกครัวเรือน คิดเป็น ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์  ปัญหาคือไฟฟ้าส่องสว่างทางหรือที่สาธารณะยังไม่สามารถดำเนินการครอบคลุมพื้นที่ได้ทั้งหมด เนื่องจากบางพื้นที่ที่มีความต้องการให้ติดตั้งไฟฟ้าส่องสว่างนั้นยังไม่เป็นที่สาธารณะ เทศบาลจึงไม่สามารถดำเนินการได้เช่นเดียวกับถนน การแก้ปัญหาคือ ประสานความร่วมมือกันในหลายๆ ฝ่าย เพื่อที่จะทำความเข้าใจกับประชาชนในพื้นที่ และวิธีการที่จะดำเนินการแก้ไขอย่างไร ทั้งนี้ เทศบาลก็ได้ตั้งงบประมาณในส่วนนี้ไว้แล้ว และได้แจ้งประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนได้รับทราบถึงเหตุผลเพื่อที่จะได้ช่วยกันแก้ไขปัญหาให้กับชุมชน ทั้งนี้ในเขตพื้นที่เทศบาลตำบลสันผักหวานมีหน่วยงาน การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.สันผักหวาน) ตั้งอยู่ในพื้นที่หมู่ที่ 5 จำนวน 1 แห่ง

21. ด้านการบริหารจัดการขยะ

                   เทศบาลตำบลสันผักหวาน มีรถบรรทุกขยะ จำนวน 3 คัน ปริมาณขยะมูลฝอยทั่วไป  ที่จัดเก็บได้ 330.66 ตันต่อเดือน ขยะรีไซเคิลที่เกิดขึ้นประมาณ 15 ตันต่อเดือน ขยะอินทรีย์ที่เกิดขึ้นประมาณ 45 ตันต่อเดือน และขยะอันตรายที่เกิดขึ้นประมาณ 0.05 ตันต่อเดือน จึงทำให้มีขยะตกค้างในพื้นที่ซึ่งเป็นขยะอินทรีย์ประเภทกิ่งไม้ ใบไม้ และขยะอันตรายที่ยังไม่ได้จัดเก็บ จำนวน 45.05 ตันต่อเดือน ซึ่งขยะที่เทศบาลตำบลสันผักหวานจัดเก็บได้มีเพียงขยะทั่วไปบางส่วนเท่านั้น สำหรับขยะในหมู่บ้านจัดสรร เทศบาลตำบลสันผักหวานได้มอบหมายให้เอกชนเป็นผู้ดำเนินการจัดเก็บ เนื่องจากเทศบาลตำบลสันผักหวานมีรถบรรทุกขยะไม่เพียงพอต่อการใช้งาน ซึ่งคาดการณ์ปริมาณขยะที่ให้เอกชนเข้าไปดำเนินการจัดเก็บประมาณ  10 ตันต่อวัน

                   เทศบาลตำบลสันผักหวานดำเนินโครงการตลาดนัดขยะ เพื่อเปิดรับซื้อขยะรีไซเคิลจากประชาชนในพื้นที่ เพื่อส่งเสริมการคัดแยกขยะจากต้นทาง จะรับซื้อกระดาษ, ขวดพลาสติก, กระป๋องเหล็ก/อลูมิเนียม, ขวดแก้ว และเครื่องใช้ไฟฟ้าเก่า โดยจัดหมุนเวียนไปตามแต่ละหมู่บ้าน เทศบาลตำบลสันผักหวานมีประกาศตารางการออกจัดเก็บค่าธรรมเนียมขยะมูลฝอยนอกเวลาราชการ และเพิ่มช่องทางชำระเงินออนไลน์เพื่ออำนวยความสะดวกให้แก่ประชาชน มีการพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครท้องถิ่นรักษ์โลก (อถล.) อย่างต่อเนื่อง เพื่อทำหน้าที่เป็นแกนนำในการจัดการสิ่งแวดล้อมและระบบการจัดการขยะในชุมชน จัดกิจกรรมเพื่อสร้างจิตสำนึกให้กับชุมชนในการลดปริมาณขยะ การส่งเสริมการคัดแยกขยะที่ต้นทาง บนพื้นฐานแนวคิด 3Rs เพื่อลดปริมาณการเกิดขยะมูลฝอยและขยะมูลฝอยอันตราย ส่งเสริมกิจกรรมการผลิตสิ่งของหรือสิ่งประดิษฐ์จากขยะ พัฒนาการผลิตปุ๋ยจากเศษอาหาร การใช้ถังหมักรักษ์โลก เพื่อส่งเสริมให้ประชาชนกำจัดขยะอินทรีย์ได้อย่างถูกต้อง

                    สถานที่ทิ้งขยะหรือจุดรวบรวมขยะ บ่อทิ้งขยะ หมู่ที่ 7 ตำบลบ้านตาล อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ กำจัดขยะปลายทางด้วยวิธีฝังกลบอย่างถูกลักสุขาภิบาล

                   รถบรรทุกขยะที่ใช้งานได้ของเทศบาลตำบลสันผักหวาน จำนวน 3 คัน ดังนี้

                   (1) รถบรรทุกขยะ ขนาด 6 ตัน 6 ล้อ ปริมาตรกระบอกสูบไม่ต่ำกว่า 6,000 ซีซี หรือกำลังเครื่องยนต์สูงสุดไม่ต่ำกว่า 170 กิโลวัตต์ แบบอัดท้าย จำนวน 3 คัน สำรอง 2 คัน

(2) รถบรรทุกขยะ ขนาด 1 ตัน ปริมาตรกระบอกสูบไม่ต่ำกว่า 2,400 ซีซี หรือกำลังเครื่องยนต์สูงสุดไม่ต่ำกว่า 110 กิโลวัตต์ แบบเปิดข้างเทท้าย จำนวน 1 คัน

ตารางสถิติการจัดเก็บขยะของเทศบาลตำบลสันผักหวาน

ที่มา : กองสาธารณสุขและสิ่งแวดล้อม เทศบาลตำบลสันผักหวาน

22. ตลาด/โรงฆ่าสัตว์

                   - กาดผักหวาน ตั้งอยู่ในพื้นที่หมู่ 5 ใกล้สี่แยกสะเมิง ปากซอยเข้าหมู่บ้านขวัญเวียง เป็นเหมือนศูนย์การค้าชุมชน มีทั้งศูนย์อาหาร, 7-Eleven, ฟิตเนส, และบริการจัดส่งต่างๆ

                   - ตลาดนัดขวัญเวียง เป็นตลาดนัดที่ตั้งอยู่ในพื้นที่หมู่ 5 ใกล้สี่แยกสะเมิง มีทั้งอาหารสด อาหารพื้นเมือง อาหารปรุงสำเร็จ อาหารไทยใหญ่ ผักและผลไม้ เสื้อผ้าแฟชั่นและเสื้อผ้ามือสอง อุปกรณ์เครื่องครัว ของเบ็ดเตล็ด และของใช้สอยทั่วไป เปิดทุกวันพุธ วันศุกร์ และวันอาทิตย์

23. ด้านแหล่งน้ำ การประปา และการบริหารจัดการน้ำ

- ประชาชนในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน มีน้ำประปาไว้สำหรับอุปโภคบริโภคครอบคลุมทุกหมู่บ้าน ทุกหลังคาเรือน ร้อยละ ๑๐๐ ของประชากรทั้งหมด และมีน้ำใช้ตลอดทั้งปี เทศบาลตำบลสันผักหวานดำเนินโครงการส่งเสริมคุณภาพน้ำและพัฒนาเครือข่ายอาสาสมัครเฝ้าระวังคุณภาพน้ำบริโภค เพื่อให้ประชาชนมีน้ำบริโภคที่สะอาดปลอดภัยตามเกณฑ์มาตรฐาน เจ้าหน้าที่งานสาธารณสุขและสิ่งแวดล้อมและคณะกรรมการหมู่บ้านลงพื้นที่เก็บตัวอย่างและส่งตรวจคุณภาพน้ำประปาหมู่บ้าน จำนวน 12 แห่ง ไปตรวจ ณ ห้องปฏิบัติการ ทั้งนี้ มีการตรวจคุณภาพน้ำคลองแม่ข่า เพื่อดำเนินการเก็บตัวอย่างและติดตามผลคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง โดยได้รับการสนับสนุนอุปกรณ์จากสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) เดือนละ 2 ครั้ง วันที่ 1 และวันที่ 15

- การประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) ให้บริการโดย กปภ. สาขาเชียงใหม่ (ชั้นพิเศษ) ครอบคลุมพื้นที่หมู่บ้านจัดสรรและชุมชนริมถนนสายหลัก

                   - มีแม่น้ำไหลผ่าน จำนวน 2 สาย ได้แก่ คลองแม่ข่า และ น้ำคลองชลประทาน

 - ประปาหมู่บ้าน จำนวน 12 แห่ง ดังนี้

24. ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

การบริหารจัดการด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เทศบาลตำบลสันผักหวานให้การขับเคลื่อนการดำเนินการตามนโยบาย “เชียงใหม่ เมืองสะอาด ถนนสวย ดอกไม้งาม” โดยปรับปรุงภูมิทัศน์ในพื้นที่ให้มีความสะอาด เป็นระเบียบ สวยงาม เหมาะสมกับพื้นที่ ดำเนินโครงการจัดการสิ่งแวดล้อมในชุมชน จัดกิจกรรมอบรมให้ความรู้เรื่องสถานการณ์ ปัญหา ผลกระทบเรื่องสิ่งแวดล้อม ภาวะโลกร้อน การเผาในที่โล่ง ไฟป่า ปัญหาหมอกควัน การคัดแยกขยะ การนำขยะกลับไปใช้ประโยชน์ การบำบัดน้ำเสียจากครัวเรือนลงสู่แห่งน้ำ การประหยัดพลังงาน การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชิตและสิ่งแวดล้อม              จัดกิจกรรมรณรงค์ด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมเนื่องในวันสิ่งแวดล้อมโลก (5 มิถุนายนของทุกปี) จัดกิจกรรมรณรงค์ด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมเนื่องในวันสิ่งแวดล้อมไทย (4 กรกฎาคม ของทุกปี) จัดกิจกรรมสร้างพื้นที่สีเขียว ลดการปล่อยมลพิษ ส่งเสริมการบริโภคที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม มีการขุดลอกคลองแม่ข่าในเขตตำบลสันผักหวาน เพื่อแก้ปัญหาน้ำเน่าเสีย รณรงค์ให้ครัวเรือนติดตั้งถังดักไขมันก่อนปล่อยน้ำลงสู่ท่อระบายน้ำสาธารณะ และมีกลุ่มอาสาสมัครท้องถิ่นรักษ์โลก (อถล.) ในพื้นที่สันผักหวาน เป็นกำลังสำคัญในการจัดกิจกรรม Big Cleaning Day และเป็นเครือข่ายเฝ้าระวังเหตุการณึที่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมในระดับหมู่บ้าน

25. ด้านการส่งเสริมอาชีพและแก้ไขปัญหาความยากจน

การดำเนินงานด้านการส่งเสริมอาชีพและแก้ไขปัญหาความยากจนในพื้นที่เทศบาลตำบล สันผักหวาน มีทิศทางหลักที่เน้นการสร้างรายได้เสริมและการพึ่งพาตนเอง โดยเทศบาลตำบลสันผักหวานสนับสนุนงบประมาณและสถานที่ในการฝึกอบรมอาชีพเสริม แก่กลุ่มอาชีพสตรีและผู้สูงอายุ เพื่อสร้างรายได้ให้กับผู้ที่อยู่บ้าน มีการลงพื้นที่เชิงรุกเพื่อสำรวจข้อมูลผู้มีรายได้น้อยและผู้ที่ตกเกณฑ์ จปฐ. มีการบริหาร จัดการเงินอุดหนุนเพื่อการสงเคราะห์ผู้ป่วยเอดส์ ผู้พิการ และผู้สูงอายุอย่างเป็นระบบ เพื่อให้มั่นใจว่า  กลุ่มเปราะบางได้รับสวัสดิการพื้นฐานในการดำรงชีพอย่างทั่วถึง

26. ด้านการเกษตร

การดำเนินงานด้านการเกษตรในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน มุ่งเน้นการปรับตัวสู่เกษตรปลอดภัยและการใช้พื้นที่จำกัดให้เกิดประโยชน์สูงสุด เนื่องจากสภาพพื้นที่เริ่มเปลี่ยนจากเกษตรกรรมเป็นชุมชนเมือง (หมู่บ้านจัดสรร) มากขึ้น มีการส่งเสริมให้เกษตรกรและคนในชุมชนปลูกผักไว้ทานเองและจำหน่ายในท้องถิ่น เพื่อลดภาระค่าครองชีพและสร้างรายได้เสริม และยังคงมีการรักษาพื้นที่ปลูกไม้ผลดั้งเดิม เช่น มะม่วง ลำไย และพืชผลตามฤดูกาล 

27. ด้านการบริการและท่องเที่ยว

เทศบาลตำบลสันผักหวานมุ่งเน้นการส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมและธรรมชาติในชุมชน โดยมีแหล่งท่องเที่ยวสำคัญ ดังนี้

- วัดในพื้นที่ เป็นศูนย์กลางทางศาสนาและวัฒนธรรมของตำบล ซึ่งนักท่องเที่ยวสามารถมาเยี่ยมชมสถาปัตยกรรมล้านนาและร่วมกิจกรรมทางศาสนาในวันสำคัญต่างๆ

- วัดช้างน้ำ เป็นวัดที่มีบรรยากาศร่มรื่นและเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวบ้านในพื้นที่ มักมีการจัดงานบุญประเพณีตามความเชื่อทางพุทธศาสนาและวัฒนธรรมล้านนาอย่างต่อเนื่อง

- หมู่บ้านมหัศจรรย์ดินยิ้ม (หรือที่รู้จักในชื่อ บ้านดินยิ้ม) เป็นแหล่งท่องเที่ยวเรียนรู้และวิสาหกิจชุมชนที่มีชื่อเสียง ตั้งอยู่ในหมู่ที่ 4 บ้านป่าตาล เป็นศูนย์เรียนรู้งานปั้นดินที่เน้นเอกลักษณ์ความน่ารักและความคิดสร้างสรรค์ มีสินค้าตกแต่งบ้านและสวนจำหน่าย เปิดโอกาสให้นักท่องเที่ยวและผู้สนใจได้ทดลองปั้นดินและระบายสีด้วยตนเอง เป็นกิจกรรมที่นิยมมากสำหรับครอบครัวและกลุ่มโรงเรียน

28. ด้านการพาณิชย์และกลุ่มอาชีพ

ตารางข้อมูลการจดทะเบียนกลุ่มวิสาหกิจชุมชนตำบลสันผักหวาน ปี 2568

ที่มา : งานพัฒนาชุมชน สำนักปลัดเทศบาล เทศบาลตำบลสันผักหวาน

ตารางข้อมูลผู้ประกอบการสินค้า OTOP ในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน

ที่มา : งานพัฒนาชุมชน สำนักปลัดเทศบาล เทศบาลตำบลสันผักหวาน

 29.  แรงงาน

                   แรงงานในพื้นที่เทศบาล ส่วนใหญ่เป็นแรงงานต่างด้าว เพราะในพื้นที่มีการทำโครงการ บ้านจัดสรรหลายแห่ง จึงมีการจ้างแรงงานเยอะ ทั้งนี้รวมไปถึงการจ้างแรงงานในการทำการเกษตร เช่น การปลูกข้าว เกี่ยวข้าว ด้วยเช่นกัน

30. ด้านกีฬาและนันทนาการ

                   เทศบาลตำบลสันผักหวานมีสนามกีฬาเทศบาลตำบลสันผักหวาน ตั้งอยู่ ณ หมู่ที่ 5  บ้านเบ้อ ตำบลสันผักหวาน อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ โดยให้บริการฟิตเนสภายในศูนย์วิทยาศาสตร์ การกีฬาเทศบาลตำบลสันผักหวาน เปิดให้บริการวันพุธ - วันอาทิตย์ เวลา 12.30 – 20.20 น. ภายในห้องฟิตเนสมีอุปกรณ์สำหรับออกกำลังกายครบครัน ทั้งเครื่องคาร์ดิโอ (Cardio) และเวทเทรนนิ่ง (Weight Training) พร้อมระบบปรับอากาศและเครื่องฟอกอากาศเพื่อสุขอนามัยของผู้ใช้บริการ และมีการดำเนินงานด้านกีฬาและนันทนาการ เช่น โครงการกีฬาต้านยาเสพติด, โครงการกีฬาศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก, โครงการเข้าร่วมการแข่งขันกีฬาเด็กปฐมวัยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นอำเภอหางดง, โครงการส่งเสริมการออกกำลังกายและเล่นกีฬาเพื่อสุขภาพ

ตารางข้อมูลลานกีฬา/สนามกีฬา ในพื้นที่ตำบลสันผักหวาน

31. ด้านรายได้

                   เทศบาลตำบลสันผักหวาน มีการจัดทำข้อมูล การลงข้อมูล สถิติการเงินและการคลัง การพัฒนารายได้ การจัดเก็บรายได้ของเทศบาลตำบลสันผักหวานทุกประเภท และมีข้อมูลความจำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.) ตามสรุปดังนี้

 รายได้เฉลี่ยของครัวเรือน ปี 2568 ระดับตำบล