Đằng sau mỗi một chiếc xe điện Tesla, BYD, Vinfast, Mercedes được PR xanh sạch là đống cobalt đào bằng lao động trẻ em ở Congo, những người dân thiếu nước sạch ở Chile, công nhân Indonesia làm việc chết đói cho mỗi kg Nikkei và gồng máy lao động rẻ mạt ở Trung Quốc.

Họ luôn khoe mẽ một cách đạo đức rằng phải bảo vệ hành tinh xanh trong khi giữ một chuỗi cung ứng tiếp tục chạy bằng máu , bóc lột lao động rẻ mạt và hy sinh chính tương lai con cháu chúng ta bằng chất độc ngấm vào đất và nguồn nước sạch ngày càng bị thu hẹp.

Vì sao? Tại có tiền.

Một chiếc xe điện, dưới lớp vỏ im lặng và không khói, thực chất là một con quái vật ngốn tài nguyên thô một cách khủng khiếp hơn nhiều so với một chiếc xe xăng.

Nó không chỉ tốn nhiều loại nguyên liệu hơn, mà nó còn đòi hỏi một lượng khoáng sản gấp nhiều lần, và quan trọng hơn, là những loại khoáng sản hiếm, độc hại, và nằm trong tay của vài quốc gia duy nhất.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) nói rằng để sản xuất ra 1 chiếc xe điện thông thường, mày cần lượng khoáng sản , nguyên liệu thô gấp sáu lần một chiếc xe xăng.

Vì sao?

Một chiếc xe Toyota Vios chủ yếu cần đến sắt, thép để làm khung, vỏ và động cơ. Nhôm cho một vài bộ phận nhẹ và một lượng nhỏ kim loại quý như bạch kim (platininum) và palladium bộ chuyển đổi xúc tác xử lý chất thải.

Xe điện là câu chuyện ngược lại, nó cần khai thác một đống mỏ kim loại hiếm và phải trả giá đắt hơn cả xe xăng chỉ để chạy êm ru và không xả khói giữ cho một màn kịch Greenwashing chưa bị bại lộ.

Đồng

Đầu tiên là đồng - hệ thần kinh của xe , nằm trong dây dẫn, động cơ , trong cục pin , biến tần. Ước tính cần 80-90kg đồng trong khi mỗi chiếc xe xăng chỉ cần 20-30kg.

Yết hầu của nguồn cung đồng thế giới nằm ở "vành đai đồng" trên dãy Andes ở Nam Mỹ, với hai ông trùm là Chile và Peru.

Hai quốc gia này chiếm gần một nửa sản lượng đồng toàn cầu.

Ngoài ra, Congo, Trung Quốc và Mỹ cũng là những tay chơi lớn.

Phần lớn đồng cho chuỗi cung ứng xe điện bắt đầu cuộc hành trình của nó từ những sa mạc và vùng núi cao của Nam Mỹ.

Quá trình khai thác mỏ đồng là một địa ngục trần gian được nguỵ trang bằng máy móc hiện đại.

"Sạch" là một lời nói dối trắng trợn.

Hầu hết các mỏ đồng lớn là mỏ lộ thiên, có nghĩa là chúng nó không đào hầm, mà chúng nó lột da Trái Đất.

Chúng nó dùng thuốc nổ để phá nát cả một quả núi, tạo ra những cái hố khổng lồ có thể nhìn thấy từ ngoài vũ trụ, và những ngọn núi "nhân tạo" làm từ hàng tỷ tấn đất đá thải.

"An toàn" cũng là một trò hề.

Bụi từ các mỏ đồng không chỉ là bụi đất.

Nó chứa đầy các kim loại nặng cực độc đi kèm với quặng đồng như asen, chì, và cadimi.

Những người thợ mỏ và cả cộng đồng dân cư sống xung quanh hít thở thứ bụi này mỗi ngày, dẫn đến các bệnh về phổi không thể chữa khỏi như bệnh bụi phổi silic (silicosis), ung thư, và các tổn thương thần kinh vĩnh viễn.

Nước thải từ các mỏ, một thứ dung dịch axit độc hại, rò rỉ ra các dòng sông, giết chết cá tôm và đầu độc nguồn nước uống của cả một vùng.

Còn với người thợ mỏ ở các mỏ công nghiệp có công đoàn hoạt động như Escondida kiếm được mức lương khá có thể hơn 2.000 đôla/tháng nhưng đó mới là bề nổi. Nhưng chỉ 25% trong số đó tức là ~270.000 là có hợp đồng.

Phần chìm là hàng chục ngàn lao động thời vụ, công nhân làm việc cho các nhà thầu phụ trong những điều kiện nguy hiểm hơn, với mức lương rẻ mạt và không có bảo hộ.

Họ làm theo ca 12-14h/ngày theo hệ thống 7 ngày làm/7ngày nghỉ hoặc 4x3 không phòng hộ đạt chuẩn, không được huấn luyện đầy đủ, và dễ bị đẩy ra ngoài khi công đoàn đàm phán hay có xung đột xảy ra. 

Cái giá của đồng không chỉ là đô la, nó được trả bằng lá phổi của những người thợ mỏ.

Ở Congo, hàng loạt lao động làm công việc phân loại, bốc xếp, thậm chí trẻ em, làm việc cho các nhà môi giới nhỏ, với mức lương khoảng 4 USD/ngày (~120 USD/tháng), cực kỳ nguy hiểm và không một chút bảo hộ. Họ không có tổ chức công đoàn, không được bảo vệ pháp lý đồng thời chịu rủi ro cao về sức khỏe.

Trong khi đó lợi nhuận chủ yếu chảy vào túi của vài tay chơi độc quyền trong ngành công nghiệp này.

Đó là những gã khổng lồ như Codelco (tập đoàn quốc doanh của Chile, nhà sản xuất lớn nhất thế giới) ắm giữ ~20% trữ lượng toàn cầu và từng đóng góp 10–20% ngân sách Chile từ lợi nhuận khai thác đồng, Freeport-McMoRan (của Mỹ), BHP và Rio Tinto (hai gã khổng lồ Anh-Úc), và dĩ nhiên, không thể thiếu Glencore (tay buôn/khai mỏ Thụy Sĩ) đang là thương hiệu giá trị nhất thế giới lên đến 6,2 tỷ USD vượt qua cả BHP và Rio Tinto.

Glencore và Rio Tinto đang đàm phán một thương vụ sáp nhập khủng có giá ~260 tỉ USD, nếu thành là tạo ra kẻ thống trị mới trong ngành, vượt BHP cả về quy mô lẫn ảnh hưởn.

Vài ba cái tên này quyết định sản lượng và giá cả của cả hành tinh.

Các quặng đồng thô sau đó được chở đến Trung Quốc - nơi thống trị tuyệt đối ngành luyện kim và tinh chế đồng thế giới nhờ lợi thế giá rẻ tuyệt đối.

Để biến những quặng đồng thành dây dẫn là một quá trình tốn kém và cực kỳ bẩn thỉu bao gồm 4 bước:

1.Nghiền:

Quặng đồng thô, với hàm lượng đồng chưa tới 1%, được nghiền thành bột mịn.

2.Tuyển nổi:

Bột được trộn với nước và hóa chất. Sục không khí vào, các hạt đồng sẽ bám vào bong bóng và nổi lên, tạo ra một loại tinh quặng chứa khoảng 30% đồng.

3.Luyện kim (Smelting): Đây là giai đoạn địa ngục.

Tinh quặng được nung trong các lò luyện ở nhiệt độ 1.200 độ C. Quá trình này đốt cháy các tạp chất như lưu huỳnh, và thải ra một lượng khổng lồ khí sulfur dioxide (SO2) là nguyên nhân chính gây ra mưa axit.

4.Tinh luyện (Refining):

Đồng gần nguyên chất sau đó được tinh luyện bằng phương pháp điện phân, một quá trình ngốn một lượng điện năng cực lớn, để đạt được độ tinh khiết 99,99% cần thiết cho các ứng dụng công nghệ cao.

Toàn bộ quá trình từ khai thác đến tinh luyện đồng là con quái vật ngốn năng lượng hoá thạch mà phần lớn là từ than đá.

Mỗi tấn đồng được sản xuất đồng nghĩa với 4 tấn CO2 được xả vào khí quyền.

Nghĩa là mỗi chiếc xe điện cần 80-90kg đồng thì nó đang mang món nợ khoảng 320-360 kg CO2 trước cả khi nó lăn bánh.

Cái dây đồng bóng loáng trong một chiếc xe điện "sạch sẽ" thực chất là điểm kết thúc của một chuỗi cung ứng bắt đầu bằng việc lột da một quả núi ở Chile, đầu độc một dòng sông ở Peru, và nhả khói vào bầu trời ở một nhà máy luyện kim tại Trung Quốc.

Thứ hai cũng là thứ quan trọng nhất: Cục pin là thứ hỗn hợp của những thứ mà xe xăng gần như không bao giờ cần đến.

Lithium: Khoảng 8-10 kg lithium tinh khiết .

Niken (Nickel): Khoảng 35-40 kg .

Cobalt: Khoảng 10-15 kg, thứ "kim loại máu" được đào lên bởi những đứa trẻ ở Congo .

Graphite (Than chì): Hàng chục kg để làm cực âm của pin.

Cả 4 thứ này đều có xuất xứ dơ bẩn.

Lithium

Cái mỏ lithium lớn nhất hành tinh, không phải là một cái hầm lò.

Nó là cả một vùng đồng muối khổng lồ có tên là Salar de Atacama, nằm trên sa mạc Atacama ở miền bắc Chile, một trong những nơi khô cằn nhất Trái Đất.

Cung cấp khoảng 36% lithium carbonate toàn cầu với hàm lượng brine cao nhất.

Quy trình khai thác của chúng nó nghe qua thì có vẻ "thiên nhiên", nhưng thực chất lại vô cùng tàn bạo.

Nó không dùng thuốc nổ hay máy đào khổng lồ. Nó dùng một thứ vũ khí duy nhất: sự bốc hơi.

1. Khoan sâu xuống lòng đất, dưới lớp muối khô cằn, để hút lên một thứ nước gọi là nước muối giàu lithium (brine). Đây là mạch máu của sa mạc.

2. Chúng nó bơm hàng trăm triệu lít thứ nước muối này lên các bể chứa khổng lồ, nông choèn, trông như những cánh đồng lúa xanh ngọc trải dài hàng chục cây số vuông. Như hình bên trên.

3. Sau đó, chúng nó để mặc cho mặt trời thiêu đốt của sa mạc làm công việc còn lại. Nước sẽ bốc hơi trong suốt 12 đến 18 tháng, để lại một thứ bùn sền sệt chứa đầy khoáng sản, trong đó có lithium.

Cứ để sản xuất ra một tấn lithium, chúng nó phải làm bốc hơi khoảng hai triệu lít nước.

Mày hiểu không?

Hai triệu lít nước ngọt và nước muối bị hút lên khỏi lòng đất và biến mất vĩnh viễn vào không khí chỉ để đổi lấy một tấn "vàng trắng".

Đối với các cộng đồng bản địa Lickanantay (hay Atacameño), những người đã sống ở đó hàng ngàn năm, đây không phải là sự phát triển. Đây là một cuộc xâm lăng và một bản án tử chậm rãi.

Vùng Atacama mỗi năm tự nhiên chỉ nhận <30 mm mưa; đó là tỷ lệ cực hiếm để tái tạo. Khi mỏ đào hút ~65% nước ngầm, nước không phục hồi kịp, gây sụt mực nước và sụp lún đất 1–2 cm mỗi năm

Việc hút một lượng nước khổng lồ như vậy đang làm cạn kiệt các mạch nước ngầm, nguồn sống duy nhất của họ trong sa mạc.

Các đầm phá, nơi những con hồng hạc thiêng liêng sinh sống, đang dần khô cạn.

Đất đai canh tác của họ, nơi họ trồng diêm mạch và ngô, đang ngày càng nứt nẻ và nhiễm mặn. Chúng nó đang chết khát ngay trên mỏ vàng của thế giới.

Lợi ích ư? Một trò hề.

Các công ty khai khoáng sẽ nói rằng họ tạo ra việc làm và mang lại sự giàu có.

Nhưng thực tế, phần lớn lợi nhuận chảy về túi các cổ đông ở Santiago, New York và Trung Quốc.

Người dân bản địa được hưởng lợi rất ít.

Các công ty sẽ chi một chút tiền để xây một cái trường học, sửa một con đường, rồi gọi đó là "trách nhiệm xã hội".

Nhưng đó chỉ là những đồng bạc lẻ để đổi lấy sự im lặng, để mua lấy quyền được tiếp tục hút cạn nguồn sống của họ. Nhiều cộng đồng đã lên tiếng phản đối, chặn đường vào các khu mỏ, nhưng tiếng nói của họ quá yếu ớt so với sức mạnh của các tập đoàn và chính phủ.

Mỏ lithium Atacama nằm trong tay hai con cá mập khổng lồ:

1. Albemarle: Một tập đoàn hóa chất của Mỹ, một trong những nhà sản xuất lithium lớn nhất thế giới.

2. SQM (Sociedad Química y Minera de Chile): Một công ty của Chile, nhưng đừng để cái tên đó đánh lừa.

   Đây là một thực thể phức tạp.

   Cổ đông lớn nhất của nó là công ty Tianqi Lithium của Trung Quốc, và một phần lớn khác vẫn nằm dưới sự ảnh hưởng của Julio Ponce Lerou, con rể cũ của nhà độc tài Pinochet.

   Gần đây, chính phủ Chile đã cố gắng giành lại quyền kiểm soát bằng cách ép SQM phải liên doanh với công ty quốc doanh Codelco, nhưng cuộc chơi vẫn do các thế lực cũ định đoạt.

Hai thằng này, một Mỹ một Chile-Trung Quốc, đã chia nhau toàn bộ cái mỏ muối Atacama và đang vắt kiệt nó để nuôi sống cơn khát pin của cả thế giới.

Chúng nó, cùng với chính phủ Chile, chính là những kẻ đang bán đi tương lai của các cộng đồng bản địa và sự sống của cả một hệ sinh thái để đổi lấy lợi nhuận từ những chiếc xe điện "xanh".

Còn ở Bolivia , chúng dùng cách gọi là "chén thánh" của ngành công nghiệp lithium, phương pháp DLE - Direct Lithium Extraction (Trích xuất Lithium Trực tiếp).

Nó được quảng cáo như một phép màu công nghệ, một giải pháp "xanh" để thay thế cho cái địa ngục bốc hơi ở Chile.

Nhưng thực tế, nó chỉ là một phiên bản khác của cùng một vở kịch bòn rút tài nguyên, chỉ khác là được ngụy trang tinh vi hơn.

Hãy quên đi những cánh đồng bốc hơi khổng lồ. DLE, về lý thuyết, là một nhà máy hóa chất khép kín.

Thay vì đợi mặt trời hút cạn nước trong 18 tháng, chúng nó bơm nước muối lithium (brine) từ dưới lòng đất của cánh đồng muối khổng lồ Salar de Uyuni ở Bolivia, rồi cho nó chạy qua một hệ thống lọc.

Hệ thống này sử dụng các vật liệu đặc biệt (hạt hấp thụ, màng lọc, hoặc dung môi) hoạt động như những miếng bọt biển siêu nhỏ, được thiết kế để chỉ hút và giữ lại các ion lithium, trong khi để cho phần lớn nước muối còn lại chảy qua .

Sau đó, chúng nó dùng một loại hóa chất khác để "rửa" miếng bọt biển này, thu lại lithium, và bơm phần nước muối đã bị "vắt kiệt" lithium trở lại lòng đất.

Toàn bộ quá trình chỉ mất vài giờ thay vì hàng tháng trời.

Dù DLE được quảng cáo là "ít tốn nước hơn", nhưng nó vẫn cần một lượng nước ngọt khổng lồ để vận hành quy trình hóa học tách lọc lithium ra khỏi "miếng bọt biển".

Trong một môi trường khô cằn như cao nguyên Andes, việc lấy nước ngọt để phục vụ cho nhà máy công nghiệp là một hành động cướp đi nguồn sống của các cộng đồng bản địa và hệ sinh thái xung quanh.

Thay vì những cánh đồng muối, giờ đây mày có một nhà máy hóa chất khổng lồ. Nó sử dụng và thải ra hàng tấn hóa chất không rõ nguồn gốc để "rửa" lithium.

Cái phần nước muối được bơm trở lại lòng đất không còn là nước muối tự nhiên nữa.

Nó đã bị thay đổi về thành phần hóa học, nhiệt độ, độ pH, có nguy cơ gây ô nhiễm vĩnh viễn cho toàn bộ mạch nước ngầm khổng lồ bên dưới cánh đồng muối.

Nó biến một hệ sinh thái độc nhất vô nhị thành một bãi thải hóa chất vô hình.

Các cộng đồng địa phương ở Bolivia đã lên tiếng về việc các nguồn nước của họ đang cạn kiệt kể từ khi các dự án thí điểm bắt đầu.

Cái gọi là "phát triển" đang phá hủy lối sống truyền thống của họ, từ việc chăn nuôi lạc đà không bướu cho đến trồng diêm mạch, những thứ đã tồn tại hàng ngàn năm.

Giấc mơ về việc lithium sẽ mang lại sự giàu có cho người dân Bolivia vẫn chỉ là một giấc mơ. Lao động tại các khu mỏ và nhà máy thí điểm chủ yếu là lao động phổ thông, với mức lương rẻ mạt và điều kiện làm việc thiếu an toàn.

Bolivia có một thị trường lao động phi chính thức rất lớn, nơi các quy định về an toàn và quyền lợi người lao động thường xuyên bị phớt lờ.

Dù có luật pháp, nhưng việc thực thi rất yếu kém.

Họ không có tiếng nói, không có công đoàn đủ mạnh để đàm phán sòng phẳng.

Và lợi nhuận chảy về túi ai?

Đây mới là phần cốt lõi của vở kịch. Bolivia, dưới ngọn cờ chủ nghĩa dân tộc, tuyên bố rằng tài nguyên lithium là của nhà nước, do công ty quốc doanh Yacimientos de Litio Bolivianos (YLB) kiểm soát.

Nhưng YLB không có công nghệ và không có đủ vốn. Vì vậy, nó phải đi "liên doanh".

Và đối tác mà nó chọn là ai?

Chính là các tập đoàn nhà nước của Trung Quốc và Nga.

Năm 2024, YLB đã ký những hợp đồng trị giá hàng tỷ đô la với một công ty con của CATL (gã khổng lồ pin Trung Quốc) và Uranium One Group (một công ty con của Rosatom, tập đoàn năng lượng hạt nhân quốc gia của Nga) để xây dựng các nhà máy DLE đầu tiên .

Trong các hợp đồng này, YLB sẽ giữ hơn 50% cổ phần, nhưng toàn bộ công nghệ, xây dựng và vận hành đều nằm trong tay các đối tác nước ngoài.

Lợi nhuận sẽ được chia theo tỷ lệ cổ phần sau khi đã trừ hết các loại "chi phí vận hành", "phí chuyển giao công nghệ", "phí tư vấn"... những thứ có thể bị thổi phồng một cách dễ dàng.

Cuối cùng, phần lớn giá trị thực sự sẽ chảy về Bắc Kinh và Moscow, trong khi Bolivia chỉ còn lại một phần lợi nhuận nhỏ, những cái xác nhà máy sau khi hết hạn, và một di sản môi trường bị hủy hoại vĩnh viễn.

DLE không phải là một phép màu. Nó chỉ là một công cụ hiệu quả hơn để các thế lực bên ngoài có thể bòn rút tài nguyên của Bolivia một cách nhanh chóng hơn.

Nikkel

Nếu cobalt là "máu", lithium là "nước mắt", thì niken chính là lá phổi bị ung thư của ngành công nghiệp xe điện. Nó không sạch sẽ hơn đâu, chỉ là một địa ngục khác.

Yết hầu của nguồn cung niken cho pin xe điện thế giới đang ngày càng bị siết chặt bởi một quốc gia duy nhất: Indonesia.

Thằng này một mình chiếm hơn nửa sản lượng toàn cầu (~55-65% tương đương với 2,2 triệu tấn/năm) và con số này đang tăng lên.

Các quốc gia khác như Philippines, Nga, và Úc cũng có sản lượng đáng kể, nhưng không thể so bì được với Indonesia.

Sự trỗi dậy này không phải tự nhiên. Nó được đạo diễn bởi một chính sách tàn bạo của chính phủ Indonesia: cấm xuất khẩu quặng niken thô.

Lệnh cấm này buộc mọi công ty nước ngoài, chủ yếu là Trung Quốc, phải xây dựng các nhà máy luyện kim khổng lồ ngay trên lãnh thổ Indonesia để được phép khai thác.

Niken dùng cho pin không nằm lộ thiên. Nó nằm trong loại quặng gọi là laterit, một thứ đất sét màu đỏ quạch. Và để lấy được niken từ đó, chúng nó phải làm những việc sau:

1. Chúng nó cạo sạch hàng chục mét lớp đất mặt, phá hủy toàn bộ rừng nhiệt đới và hệ sinh thái bên trên để lộ ra lớp quặng laterit.

Hòn đảo Sulawesi của Indonesia đang bị xẻ thịt từng ngày, để lại những vết sẹo khổng lồ màu đỏ có thể nhìn thấy từ vũ trụ.

2. Quặng sau đó được chở đến các nhà máy luyện kim khổng lồ. Ở đây, chúng nó dùng một công nghệ gọi là HPAL (High-Pressure Acid Leaching - Rửa trôi bằng axit áp suất cao).

Nói theo dễ hiểu, là chúng nó cho quặng vào một cái nồi áp suất khổng lồ, rồi đổ hàng tấn axit sulfuric vào và nấu ở nhiệt độ cao để hòa tan quặng và tách niken ra.

3. Quá trình "tắm axit" này tạo ra một lượng chất thải cực lớn.

Cứ mỗi tấn niken sản xuất ra, nó thải ra khoảng 1,5 tấn bùn thải độc hại. Cái đống bùn này chứa đầy axit dư và các kim loại nặng.

Ở Indonesia, nơi thường xuyên có động đất và mưa lớn, việc lưu trữ an toàn cái đống bùn thải này là một bài toán gần như không thể giải quyết.

Nhiều công ty đã tìm cách đổ thẳng nó xuống biển (DSTP), nhưng bị phản đối. Chúng tạo ra môi trường biển độc hại, giết chết ngành đánh cá địa phương và người dân không còn cách nào khác phải đi làm công nhân như nô lệ thế kỷ 21 với an toàn lao động gần như không có.

Giờ đây, chúng nó đang tạo ra những ngọn núi bùn đỏ trên đất liền, một quả bom hẹn giờ hóa học có thể vỡ tung bất cứ lúc nào.

Và để cung cấp năng lượng cho những cái lò luyện kim khổng lồ này, đoán xem chúng nó dùng gì?

Ước tính, để sản xuất ra một tấn niken cho pin xe điện ở Indonesia, người ta thải ra tới 60-70 tấn CO2 vào khí quyển từ việc đốt than đá để có điện.

Nếu tính tổng dự kiến đến 2028, ngành niken Indonesia có thể thải 38,5 triệu t CO₂ mỗi năm. 

Những khu công nghiệp luyện kim khổng lồ như Morowali ở Sulawesi được mệnh danh là "vùng đất tử thần". Chúng cấm không cho các ký giả nước ngoài tiếp cận nếu không xin phép nhằm hạn chế sự lan rộng thông tin dơ bẩn ảnh hưởng tới lợi nhuận.

Các báo cáo từ các tổ chức lao động và công đoàn cho thấy một thực tại kinh hoàng:

Từ 2019 đến 2024, có tới 104 vụ tai nạn lao động tại các nhà máy luyện kim niken ở Indonesia, làm 107 người chết và 155 người bị thương .

Các vụ nổ lò, sập giàn giáo, rò rỉ hóa chất xảy ra như cơm bữa.

Công nhân phải làm việc 12 tiếng một ngày, trong môi trường độc hại, nóng nực, với các thiết bị an toàn sơ sài. Họ bị ép sử dụng máy móc hỏng hóc. Phụ nữ phải đối mặt với sự quấy rối và điều kiện vệ sinh tồi tệ.

Dù công việc cực kỳ nguy hiểm và nặng nhọc, một công nhân có thể chỉ kiếm được khoảng 3,8 đến 7 triệu rupiah (khoảng 230 - 420 đô la Mỹ) một tháng, bao gồm cả tiền tăng ca bắt buộc. Cái giá đó là để bán đi lá phổi và mạng sống của mình.

Chuỗi cung ứng Niken này bị kiểm soát bởi một liên minh giữa tư bản Trung Quốc và giới tài phiệt Indonesia.

Các tập đoàn Trung Quốc như Tsingshan, Huayou Cobalt, và Lygend là những kẻ nắm giữ công nghệ HPAL và xây dựng các nhà máy luyện kim. Chúng nó bắt tay với các tập đoàn khai mỏ của các tỷ phú Indonesia như Harita Group.

Lợi nhuận khổng lồ từ việc biến quặng đất giá rẻ thành niken tinh khiết cho pin xe điện được chia chác giữa liên minh này, dưới sự bảo kê của chính phủ Indonesia.

Cobalt đến từ máu, mồ hôi , nước mắt và sự tuyệt vọng

Mỗi chiếc xe điện cần 10-15kg cobalt phần lớn chúng đến miền nam Cộng hoà Dân chủ Congo, xung quanh các thành phố mỏ như Kolwezi và Lubumbashi. Đây là nơi chứa hơn 70% trữ lượng cobalt của cả hành tinh.

Ở bề nổi để chứng minh với quốc tế thì chính phủ nước này sẽ cho mày thấy các khu công nghiệp khổng lồ được vận hành bởi những con cá mập đa quốc gia mà trong đó lớn nhất nhất là tập đoàn Trung Quốc như China Molybdenum (CMOC), kẻ đã mua lại các mỏ béo bở nhất từ tay người Mỹ và giờ đây là nhà sản xuất cobalt lớn nhất thế giới.

Đứng thứ hai là Glencore, gã khổng lồ Thuỵ Sĩ trong ngành Logistics và xuất khẩu than thế giới.

Nhưng phần chìm của tảng băng trôi, nơi sản xuất ra khoảng 20-30% lượng Cobalt của Congo là thế giới vô chính phủ bị thống trị bởi những phiến quân tạo ra hàng trăm ngàn "creuseurs" – những người thợ mỏ thủ công.

Đây không phải là những công ty.

Họ là những gia đình, những đứa trẻ, bị đẩy vào cảnh khốn cùng và phải tự mình đào bới. Những khu mỏ thủ công này thường nằm trên đất của các tập đoàn lớn, hoặc bị các nhóm vũ trang và quan chức địa phương biến chất kiểm soát, thu thuế bảo kê.

Họ không đào bằng những phương pháp công nghiệp như ở Chile, Boliva, Indonesia mà bằng tay bằng những công cụ thô sơ nhất: cuốc, xẻng và đôi tay trần.

Họ đào những cái hầm thẳng đứng sâu hàng chục mét xuống lòng đất, không có bất kỳ một hệ thống chống đỡ nào. Những đường hầm có thể sập xuống bất cứ lúc nào, và tai nạn chết người xảy ra như cơm bữa.

Dưới lòng đất, họ làm việc trong bóng tối, chỉ với ánh sáng yếu ớt từ đèn pin buộc trên đầu.

Không khí đặc quánh bụi cobalt. Hít thở thứ bụi này mỗi ngày sẽ dẫn đến một căn bệnh phổi chết người có tên là "hard metal lung disease" (bệnh phổi kim loại cứng), một dạng xơ hóa phổi không thể chữa khỏi.

Và không chỉ có người lớn. Hàng chục ngàn trẻ em, có đứa mới 4 tuổi, cũng phải làm công việc này để phụ giúp gia đình.

Chúng nó chui vào những đường hầm hẹp nhất mà người lớn không vào được, hoặc làm công việc rửa quặng trong những dòng nước đã bị nhiễm độc nặng.

Cái giá phải trả không chỉ là bệnh tật, mà là cả một tuổi thơ, cả một tương lai bị đánh cắp.

UNICEF và Save the Children liệt kê: khoảng 40.000 trẻ em đang làm việc ở các mỏ cobalt thủ công, nhiều em bắt đầu từ 6–7 tuổi.

Các em lấp mỏ, rửa quặng, khuân vác hàng tạ đá bằng tay–hàng ngày tiếp xúc bụi cobalt gây bệnh phổi, nhiễm độc, biến dạng cột sống, suy dinh dưỡng, thậm chí tử vong

Một người thợ mỏ thủ công, sau một ngày làm việc 12 tiếng trong điều kiện địa ngục, có thể kiếm được từ 1 đến 2 đô la.

Con số này còn thấp hơn cả mức nghèo cùng cực của thế giới. Trong khi đó, một nghiên cứu độc lập tính toán rằng để có một "mức lương đủ sống" ở Kolwezi, một người phải kiếm được 480 đô la một tháng.

Thấy sự chênh lệch bất công không? Họ làm công việc nguy hiểm tới tính mạng mình và gia đình chỉ đủ để mua một chút bột ngô sao cho không chết đói vào ngày mai.

Họ không có lựa chọn nào khác. Đất đai nông nghiệp màu mỡ đã bị các khu mỏ công nghiệp chiếm hết hoặc bị ô nhiễm. Không đi đào mỏ, họ sẽ chết đói. Đi đào mỏ, họ sẽ chết từ từ vì bệnh tật và tai nạn. Đó là một bản án tử đã được định sẵn.

Sau khi đào quặng lên thì sẽ bắt đầu quá trình dài và mờ ám để rửa sạch nguồn gốc bẩn thỉu.

1. Thu gom: Các "creuseurs" sẽ bán quặng cho những tay buôn nhỏ lẻ địa phương ("négociants").

2. Rửa nguồn gốc: Những tay buôn này sẽ bán lại cho các kho chứa lớn hơn. Tại đây, "cobalt máu" từ các mỏ thủ công sẽ được trộn lẫn với quặng từ các mỏ công nghiệp "sạch", xóa sạch mọi dấu vết về nguồn gốc phi pháp và lao động trẻ em của nó.

3. Xuất khẩu: Gần như toàn bộ cobalt của Congo, sau khi đã được "rửa", sẽ được chở đến các cảng biển và xuất khẩu sang Trung Quốc .

4. Tinh chế: Tại Trung Quốc, các nhà máy luyện kim khổng lồ sẽ dùng các quy trình hóa học và nhiệt luyện phức tạp để biến quặng cobalt thành bột cobalt có độ tinh khiết cao, sẵn sàng để sản xuất cực âm cho pin lithium-ion. Quá trình này cực kỳ tốn năng lượng và tạo ra một lượng khí thải khổng lồ. Ước tính, để sản xuất ra một tấn cobalt tinh khiết, mày phải thải ra khoảng 24 tấn CO2 vào khí quyển.

Toàn bộ chuỗi cung ứng Cobalt này là một cỗ máy hoàn hảo, được thiết kế để biến sự đau khổ của những người cùng khổ nhất thành lợi nhuận cho những kẻ giàu có nhất.

Nó được vận hành bởi các tập đoàn khai mỏ Trung Quốc và phương Tây, được dung túng bởi sự tham nhũng của chính quyền Congo, và được nuôi sống bởi chính nhu cầu vô độ của chúng ta đối với những chiếc xe điện "xanh".

Than chì (Graphite)

Nếu lithium là muối, cobalt là máu, thì graphite chính là bụi phổi đen của cuộc cách mạng xanh. Câu chuyện của nó cũng là một bi kịch về sự thống trị, bóc lột và hủy diệt môi trường một cách thầm lặng.

Graphite phần lớn nằm trong tay một quốc gia duy nhất: Trung Quốc. Không chỉ là nước khai thác lớn nhất đến 70-80% sản lượng toàn cầu mà còn độc quyền gần như 100% công đoạn tinh chế graphite thành dạng hình cầu (spherical graphite) đủ tinh khiết để làm cực âm cho pin lithium-ion.

Bất kỳ một hãng xe điện nào trên thế giới, từ Tesla, Ford cho đến VinFast, đều phải trực tiếp hoặc gián tiếp mua graphite đã qua xử lý từ Trung Quốc.

Những mỏ graphite lớn nhất nằm ở các tỉnh như Hắc Long Giang và Sơn Đông. Ở đây, câu chuyện không phải là những đứa trẻ chui vào hầm lò như ở Congo. Sự tàn bạo của nó mang một hình hài khác, một sự hủy diệt môi trường trên quy mô công nghiệp.

Quặng graphite được khai thác lộ thiên. Chúng nó cạo sạch đất đai, tạo ra những cái hố khổng lồ.

Nhưng vấn đề kinh hoàng nhất không nằm ở cái hố, mà nằm ở thứ bụi bay ra từ nó và từ các nhà máy sơ chế. Bụi graphite, một loại bụi đen mịn, bay khắp nơi, bao phủ toàn bộ làng mạc, cây cối, đồng ruộng.

Người dân địa phương sống quanh các khu mỏ ở những nơi như Liumao, Sơn Đông, phải sống trong một thế giới lúc nào cũng bị bao phủ bởi một lớp bụi đen.

Họ không thể phơi quần áo ngoài trời.

Nước uống bị nhiễm bẩn.

Và kinh khủng nhất, họ phải hít thở thứ bụi đó mỗi ngày. Hít phải bụi graphite trong thời gian dài sẽ gây ra các bệnh về phổi không thể chữa khỏi, bao gồm cả ung thư, và các vấn đề về tim mạch.

"Làng ung thư" không chỉ là một khái niệm, nó là một thực tại ở những khu vực này.

Chính phủ Trung Quốc, sau khi bị báo chí quốc tế phanh phui, đã thực hiện nhiều đợt "dọn dẹp", đóng cửa các mỏ nhỏ lẻ gây ô nhiễm nặng nhất. Nhưng đó chỉ là hành động để củng cố sự độc quyền vào tay các tập đoàn nhà nước lớn hơn và di dời ô nhiễm ra những khu vực xa xôi hơn, chứ không giải quyết được bản chất của vấn đề.

Sau khi được đào lên, quặng graphite thô phải trải qua một quy trình tinh chế cực kỳ bẩn thỉu để trở thành vật liệu làm pin.

1. Nghiền và tuyển nổi: Quặng được nghiền thành bột, trộn với hóa chất để làm giàu hàm lượng carbon.

2. Tạo hình cầu (Spheronization): Bột graphite sau đó được đưa vào các máy tạo hình cầu, một quá trình cơ học lãng phí, loại bỏ hơn một nửa vật liệu đầu vào.

3. Tinh chế bằng axit: Đây là giai đoạn độc hại nhất. Để đạt được độ tinh khiết 99,95% cần thiết cho pin, bột graphite hình cầu sẽ được ngâm và rửa bằng axit clohydric (hydrochloric acid) và axit flohydric (hydrofluoric acid) – một trong những loại axit ăn mòn và độc hại nhất mà con người biết đến. Quá trình này tạo ra một lượng nước thải axit khổng lồ, thường bị xử lý một cách sơ sài và gây ô nhiễm nghiêm trọng cho nguồn nước.

4. Phủ (Coating): Cuối cùng, các hạt graphite được phủ một lớp carbon khác và nung ở nhiệt độ cao để hoàn thiện.

Toàn bộ chuỗi sản xuất này là một con quái vật ngốn năng lượng, và ở Trung Quốc, năng lượng đó chủ yếu đến từ nhiệt điện than.

Quá trình tinh chế graphite bằng axit và nung ở nhiệt độ cao là một trong những khâu phát thải CO2 lớn nhất trong toàn bộ chuỗi cung ứng pin, chỉ sau việc sản xuất vật liệu cho cực dương.

Những đồng tiền này chảy thẳng về tay các tập đoàn khai mỏ và hoá chất nhà nước hoặc tư bản đỏ thân hữu. Đó là những cái tên như Aoyu Graphite Group, BTR New Material Group, và Shanshan Technology thống trị chuỗi cung ứng Than chì này.

Chúng được hưởng lợi từ nguồn lao động giá rẻ, các quy định về môi trường lỏng lẻo (dù đang bị siết lại), và sự hậu thuẫn của chính phủ để duy trì thế độc quyền toàn cầu.

Cái cực âm graphite "sạch sẽ" trong chiếc xe điện của mày là điểm kết thúc của một hành trình bắt đầu từ một mỏ bụi đen ở Hắc Long Giang, nơi người dân đang chết dần vì bệnh phổi, đi qua một nhà máy hóa chất thải ra nước axit độc hại, và được cung cấp năng lượng bởi những nhà máy nhiệt điện than.

Cuộc cách mạng xanh, một lần nữa, lại được xây dựng trên những lá phổi đen.

Đất hiếm

Nhiều loại động cơ điện hiệu suất cao cần nam châm vĩnh cửu, và thứ để làm ra nam châm đó là đất hiếm (rare earths), như Neodymium và Dysprosium, một thị trường mà Trung Quốc đang nắm độc quyền gần như tuyệt đối.

Dù có vài mỏ ở Mỹ, Úc hay Myamar nhưng TQ vẫn kiểm soát hơn 70% sản lượng khai thác và quan trọng hơn, gần 95% công đoạn tinh chế toàn cầu.

Mỏ đất hiếm lớn nhất thế giới là Bayan Obo nằm ở Khu tự trị Nội Mông là một vết sẹo khổng lồ với hàng loạt mỏ quặng đào xúc bán múc để lại.

Phương pháp khai thác là một cơn ác mộng hóa học.

Chúng nó không chỉ đào đất.

Để tách được một dúm đất hiếm ra khỏi quặng thô, chúng nó phải dùng đến những kỹ thuật cực kỳ bẩn thỉu.

Một trong những phương pháp phổ biến nhất ở miền nam Trung Quốc là "in-situ leaching" (rửa trôi tại chỗ).

Chúng nó khoan hàng ngàn cái lỗ xuống một ngọn đồi, rồi bơm vào đó hàng tấn hóa chất, chủ yếu là amoni sulfat, để hòa tan đất đá và làm cho các ion đất hiếm chảy ra theo. Sau đó, chúng nó thu lại thứ dung dịch độc hại đó để xử lý.

Cái phương pháp "rửa trôi" đó đã biến cả một vùng rộng lớn ở Giang Tây thành một vùng đất chết.

Toàn bộ cây cối, hoa màu bị hủy diệt.

Các kim loại nặng và hóa chất độc hại ngấm sâu vào lòng đất, đầu độc vĩnh viễn nguồn nước ngầm.

Nhưng kinh khủng nhất, quặng đất hiếm thường đi kèm với các nguyên tố phóng xạ như thori và urani.

Quá trình khai thác và xử lý đã giải phóng những chất phóng xạ này ra môi trường, tạo ra những "hồ chứa bùn thải phóng xạ" khổng lồ, đe dọa gây ra các bệnh ung thư và dị tật bẩm sinh cho người dân địa phương.

Các con sông chuyển thành màu vàng đục và cá tôm chết sạch.

Người lao động và người dân địa phương không nhận được gì ngoài nghèo đói và bệnh tật.

Những người thợ mỏ và công nhân nhà máy làm việc trong môi trường bụi bặm và hóa chất độc hại mà không có trang bị bảo hộ đầy đủ. Lương của họ rẻ mạt, chỉ đủ sống qua ngày.

Nhưng cái giá họ trả không chỉ là sức lao động. Họ đang đánh đổi lá phổi và tuổi thọ của mình.

Các cộng đồng xung quanh thì mất đất đai canh tác, mất nguồn nước sạch.

Cái gọi là "phát triển kinh tế" từ đất hiếm chỉ làm giàu cho các tập đoàn nhà nước và quan chức địa phương, trong khi để lại một di sản bệnh tật và một môi trường bị hủy hoại cho nhiều thế hệ sau.

Trong khi đó phần khai thác và sơ chế bị kiểm soát bởi tập đoàn quốc doanh China Northern Rare Earth Group (nhà sản xuất lớn nhất thế giới) và các công ty được nhà nước hậu thuẫn khác kiểm soát toàn bộ các mỏ lớn

Quặng đất hiếm từ khắp nơi trên thế giới (kể cả từ mỏ của Mỹ) đều phải được chở về Trung Quốc để thực hiện công đoạn tách và tinh chế cực kỳ phức tạp.

Quá trình này dùng hàng loạt bể axit và dung môi để tách riêng 17 nguyên tố đất hiếm ra khỏi nhau. Trung Quốc độc quyền công nghệ này không phải vì nó quá cao siêu, mà vì nó quá bẩn thỉu và không một quốc gia phương Tây nào muốn thực hiện nó trên lãnh thổ của mình.

Cuối cùng, các oxit đất hiếm tinh khiết được chuyển đến các nhà máy sản xuất nam châm vĩnh cửu NdFeB (Neodymium-Iron-Boron), nơi Trung Quốc cũng chiếm hơn 90% thị phần toàn cầu.

Tiền chảy thẳng vào túi các siêu tập đoàn nhà nước TQ - những kẻ hoạt động như một cánh tay nối dài của chiến lược địa chính trị của Bắc Kinh.

Toàn bộ quy trình, từ khai thác, vận chuyển, cho đến đặc biệt là công đoạn tinh chế bằng hóa chất và nhiệt luyện, ngốn một lượng năng lượng cực lớn, và năng lượng đó ở Trung Quốc chủ yếu là điện than.

Để tạo ra được vài trăm gram nam châm đất hiếm cho một động cơ xe điện, mày đã phải gián tiếp thải ra hàng chục, thậm chí hàng trăm kg CO2, chưa kể đến những tấn bùn thải phóng xạ và nước thải axit.

Cái nam châm nhỏ bé trong một chiếc xe điện "không phát thải" thực chất là điểm kết thúc của một trong những chuỗi cung ứng bẩn thỉu, độc hại và mang tính bóc lột nhất hành tinh.

Nó là một vũ khí kinh tế, được xây dựng trên sự hy sinh môi trường và sức khỏe của chính người dân Trung Quốc, để rồi bây giờ, nó trở thành sợi dây xích siết cổ toàn bộ ngành công nghệ cao của thế giới.

Pin

Đây là một nhà bếp hóa chất khổng lồ, nơi các gã khổng lồ như CATL, LG, hay Gotion vận hành.

1. Nấu "súp" điện cực: Toàn bộ niken, cobalt, mangan từ Indonesia và Congo, cùng với lithium từ Chile, sẽ được trộn lẫn theo một công thức hóa học chính xác để tạo ra một thứ bột mịn gọi là bột cực dương (cathode powder). Cùng lúc đó, than chì (graphite) từ những khu mỏ bụi bặm ở Hắc Long Giang sẽ được trộn thành một thứ hồ đen kịt để làm cực âm (anode).

2. In và cuộn: Hai thứ "súp" hóa chất này sau đó sẽ được tráng thành những lớp cực mỏng lên các lá đồng và nhôm. Những lá kim loại đã được phủ hóa chất này, cùng với một lớp màng ngăn cách, sẽ được cuộn lại thật chặt hoặc xếp chồng lên nhau, giống như người ta làm một cuốn chả giò, để tạo ra một "cell pin".

3. Đóng gói: Hàng ngàn "cell pin" nhỏ bé đó sau đó sẽ được hàn lại với nhau, kết nối bằng một hệ thống dây dẫn và mạch điện tử phức tạp gọi là "Hệ thống Quản lý Pin" (BMS) - bộ não của cục pin. Toàn bộ khối này được đặt vào một cái vỏ thép hoặc nhôm chắc chắn. Lúc này, mày có một cục pin xe điện hoàn chỉnh.

Động cơ

Cùng lúc đó, ở một nhà máy khác, các nguyên tố đất hiếm từ Nội Mông, sau khi đã được "tắm" bằng axit, sẽ được nung chảy, đúc khuôn và từ hóa trong một từ trường cực mạnh để tạo ra những khối nam châm vĩnh cửu siêu mạnh. Những khối nam châm này chính là linh hồn của động cơ. Hàng cây số dây đồng từ Chile sẽ được quấn một cách chính xác quanh lõi thép để tạo ra các cuộn dây. Tất cả được lắp ráp lại để tạo thành một động cơ điện.

Lắp ráp

Đây là nơi tất cả những linh kiện đã được "rửa tội" từ khắp nơi trên thế giới gặp nhau. Cái cục pin nặng vài trăm kg, mang trong mình tội lỗi của cả châu Phi và Nam Mỹ, sẽ được lắp vào gầm xe. Cái động cơ chứa trong mình di sản phóng xạ của Nội Mông sẽ được gắn vào trục bánh xe. Toàn bộ sẽ được bọc lại bằng một bộ vỏ thép và nhôm, và được điều khiển bởi một bộ não điện tử chứa đầy linh kiện từ Thâm Quyến.

Toàn bộ quá trình này không chỉ là một quy trình sản xuất. Nó là một nghi lễ tẩy rửa, một màn ảo thuật để gột sạch mọi tội lỗi của chuỗi cung ứng. Nó lấy máu từ Congo, nước mắt từ Chile, lá phổi đen từ Trung Quốc, bùn độc từ Indonesia, nó trộn tất cả lại trong những nhà máy sạch sẽ, tự động hóa, rồi gói chúng vào một lớp vỏ kim loại bóng loáng, dán lên đó cái mác "xanh", "sạch", và "không phát thải".

Đó là cách một con quái vật được sinh ra từ địa ngục có thể được bán ra thị trường như một vị thánh.

Tái chế pin ? Cú lừa thế kỷ

Trên giấy tờ, Trung Quốc là một thiên đường tái chế. Chúng nó có luật lệ hẳn hoi, gọi là "Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất" (EPR), buộc các hãng xe như BYD phải chịu trách nhiệm thu hồi pin cũ.

Chúng nó có các "nhà vô địch quốc gia" về tái chế như GEM Co., Ltd. và chính các gã khổng lồ pin như CATL, những kẻ khoe khoang về các nhà máy hiện đại, quy trình thủy luyện (hydrometallurgy) công nghệ cao có thể thu hồi tới 95% kim loại quý.

Chúng nó còn có cả một kế hoạch đầy tham vọng về việc "tái sinh" pin cũ, dùng chúng làm các cục lưu trữ điện cho lưới điện quốc gia (second-life applications).

Toàn bộ câu chuyện này được hậu thuẫn bởi các gói trợ cấp và các mục tiêu đầy tham vọng trong Kế hoạch 5 năm. Nghe thì có vẻ như một vòng tuần hoàn hoàn hảo.

Và bây giờ, là sự thật phũ phàng ở dưới đáy.

Cái hệ thống chính quy, hào nhoáng đó không xử lý hết, thậm chí không xử lý được phần lớn, quả bom pin đang phát nổ. Một báo cáo đã chỉ ra một con số gây sốc: trong khi Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc chỉ cấp phép cho khoảng 156 công ty đủ chuẩn để tái chế pin, thì trên thực tế có tới hơn 40.000 công ty đăng ký kinh doanh lĩnh vực này

Mày hiểu điều đó có nghĩa là gì không?

Nó có nghĩa là phần lớn trong số hàng triệu tấn pin thải ra mỗi năm đang được xử lý bởi một "chợ đen" khổng lồ, một thế giới ngầm của những xưởng tái chế lậu.

Một mạng lưới những người thu mua ve chai sẽ đi gom pin thải từ các garage, các bãi xe. Tại sao pin không chảy về các nhà máy lớn?

Vì các xưởng lậu, do không phải tốn tiền cho các hệ thống xử lý môi trường hay an toàn lao động, có thể trả giá thu mua cao hơn một chút so với các công ty chính quy. Dòng tiền nhỏ này đã định hướng toàn bộ nguồn cung thị trường.

Tại các xưởng lậu này, không có quy trình thủy luyện phức tạp. Chỉ có những phương pháp thô sơ và tàn bạo nhất. Chúng nó sẽ dùng kìm, búa để tháo dỡ các khối pin bằng tay không. Sau đó, chúng nó sẽ đốt pin trong các lò nung tạm bợ hoặc ngâm chúng trong những thùng axit sôi sùng sục để tách lọc kim loại.

Toàn bộ quá trình này thải ra một lượng khói độc chứa axit flohydric và các chất độc hại khác thẳng vào không khí.

Nước thải axit không qua xử lý được đổ thẳng ra sông hoặc ngấm xuống đất, đầu độc vĩnh viễn nguồn nước ngầm. Những người công nhân, làm việc không có đồ bảo hộ, hít thở thứ không khí chết người đó mỗi ngày.

Điểm gãy nằm ở chính sự thành công của cuộc cách mạng xe điện.

Bắc Kinh đã thúc đẩy một cuộc bùng nổ xe điện quá nhanh, tạo ra một cơn sóng thần pin thải ập đến trước khi hệ thống tái chế chính quy kịp hình thành. Cái khoảng trống khổng lồ đó đã được lấp đầy bởi chợ đen.

Nhóm lợi ích ở đây không phải là những tập đoàn lớn, mà là một mạng lưới chằng chịt gồm hàng chục ngàn chủ xưởng nhỏ và các quan chức địa phương tham nhũng, những kẻ đã nhận tiền để làm ngơ cho các hoạt động hủy hoại môi trường này tồn tại.

Chúng nó tạo thành một hệ sinh thái ngầm cực kỳ khó dẹp bỏ.

Bắc Kinh biết điều này. Nhưng chúng nó đang ở trong thế kẹt.

Chúng nó cần tái chế pin để đảm bảo an ninh nguyên liệu cho chính ngành công nghiệp xe điện của mình.

Nhưng việc dẹp bỏ 40.000 cái xưởng lậu sẽ gây ra bất ổn xã hội và làm gián đoạn nguồn cung kim loại tái chế.

Vì vậy, cái "kinh tế tuần hoàn" của Trung Quốc là một con quái vật hai đầu.

Một cái đầu mỉm cười và nói về công nghệ cao, về các tiêu chuẩn quốc tế ở các hội nghị.

Cái đầu kia, cái đầu bị giấu đi, thì đang âm thầm nôn ra axit và khói độc ở những vùng quê nghèo khó.

Chúng nó không để pin rỉ sét ngoài môi trường một cách công khai. Chúng nó để cho một đội quân vô hình làm cái việc đó một cách kín đáo và tàn bạo hơn nhiều.

Còn ở quy mô công nghiệp, nó vẫn là cái bánh vẽ xa rời nhất.

Ông lớn Li-cycle đã nộp đơn xin phá sản vào ngày 14/3/2025. Lý do vẫn nằm ở chính cái quy trình tái chế pin đó quá đắt đỏ và phức tạp.

Li-Cycle kinh doanh bằng cách xây dựng nhiều nhà máy nhỏ, phân tán ở khắp nơi.

Nhiệm vụ của các nhà máy "nan hoa" này là thu gom pin cũ, từ pin điện thoại cho đến pin xe điện, rồi dùng một quy trình cơ học đơn giản là nghiền nát chúng ra thành một thứ bột đen sì gọi là "black mass" (bột đen).

Đây là phần dễ làm, trông có vẻ hiệu quả.

Toàn bộ "bột đen" từ các nan hoa sau đó sẽ được chở về một siêu nhà máy duy nhất, một "trục bánh xe" khổng lồ (được đặt ở Rochester, New York).

Tại đây, chúng nó sẽ dùng một công nghệ hóa học phức tạp gọi là "hydrometallurgy" (thủy luyện), về cơ bản là dùng axit và hóa chất để hòa tan cái bột đen đó ra, rồi tách lọc lại từng loại kim loại quý như lithium, cobalt, niken ở dạng tinh khiết.

Cái mô hình này, trên giấy tờ, là một đòn bẩy tài chính hoàn hảo.

Li-Cycle đã bán cho các nhà đầu tư và ngân hàng một giấc mơ: một quy trình "độc quyền", "bền vững", có thể nhân rộng toàn cầu.

Chúng nó đã huy động được hàng trăm triệu đô la qua một thương vụ SPAC (sáp nhập với công ty séc trắng) dựa trên chính cái lời hứa hẹn về hiệu quả của siêu nhà máy "Hub" này, ngay cả khi nó còn chưa được xây xong.

Vậy điểm tắc nghẽn khiến nó chết là gì?

Cái chết của Li-Cycle đến từ chính trái tim của mô hình: siêu nhà máy "Hub" ở Rochester đã sụp đổ trước khi kịp vận hành.

Toàn bộ hệ thống "nan hoa" có thể hoạt động, nhưng chúng nó chỉ tạo ra một sản phẩm trung gian vô giá trị nếu không có cái "trục bánh xe" để tinh luyện. Và cái trục bánh xe đó đã gãy.

Chi phí xây dựng cái nhà máy "Hub" này ban đầu được dự toán khoảng 560 triệu USD, nhưng sau đó đã phình to ra gần 1 tỷ USD. Chúng nó đã đốt hết tiền giữa chừng.

Cái quy trình "thủy luyện" nghe thì hay, nhưng việc nhân rộng nó từ quy mô phòng thí nghiệm lên quy mô công nghiệp là một cơn ác mộng kỹ thuật. Nó phức tạp và tốn kém hơn rất nhiều so với những gì chúng nó đã hứa hẹn.

Quy trình này bao gồm:

• Gom hàng: Mày phải hình dung việc đi thu gom hàng ngàn tấn chất thải nguy hại từ hàng ngàn địa điểm khác nhau. Chi phí vận chuyển và logistics cho pin cũ cực kỳ đắt đỏ vì các quy định an toàn phòng chống cháy nổ.

• Tái chế: Cái nhà máy "Hub" đó thực chất là một nhà máy hóa chất khổng lồ. Nó dùng hàng tấn axit sulfuric và các hóa chất ăn mòn khác để "nấu" cái bột đen. Toàn bộ quá trình này ngốn một lượng điện năng và nước cực lớn.

• Tỷ lệ thu hồi: Cái lời hứa thu hồi trên 95% kim loại chỉ là con số trong phòng thí nghiệm. Trong thực tế, với đủ loại pin hỗn tạp, hiệu suất sẽ thấp hơn và chi phí để đạt được độ tinh khiết như mong muốn là rất cao.

• Chất thải độc hại mới: Và đây là điều mà chúng nó không bao giờ muốn nói. Quá trình thủy luyện "sạch sẽ" này lại tạo ra một sản phẩm phụ khổng lồ: hàng ngàn tấn natri sulfat và các loại bùn thải hóa học khác. Việc xử lý cái đống chất thải độc hại mới này lại là một chi phí khổng lồ khác. Nó không phải là kinh tế tuần hoàn, nó là quá trình biến một loại rác độc hại này thành một loại rác độc hại khác.

Cái khoản vay 475 triệu USD từ Bộ Năng lượng Mỹ không phải là tiền cho không.

Nó là một khoản vay có điều kiện. Điều kiện đó gắn liền với việc Li-Cycle phải xây dựng và vận hành thành công cái nhà máy "Hub" ở Rochester.

Khi dự án đội vốn lên gần gấp đôi và Li-Cycle không thể huy động thêm vốn từ tư nhân để bù vào, chúng nó đã không đáp ứng được các điều kiện của khoản vay. Bộ Năng lượng Mỹ đã treo cái khoản vay đó lại.

Họ sẽ không ném tiền của người đóng thuế vào một cái hố đen đã rõ mười mươi.

Nó không phá sản "dù" được cho vay.

Nó phá sản vì cái khoản vay đó bị treo lại, sau khi nó đã chứng minh cho cả thế giới thấy rằng mô hình kinh doanh của nó là một lời nói dối, một canh bạc công nghệ đã thất bại.

Cái chết của nó là một lời cảnh tỉnh cho toàn bộ ngành công nghiệp xe điện: lời hứa hẹn về một vòng lặp tái chế hoàn hảo, ở thời điểm hiện tại, vẫn chỉ là một cái bánh vẽ.

Điều này chứng minh rằng sẽ chẳng có cái công nghệ tái chế pin thải nào hết, chúng nó sẽ vẫn vứt ra môi trường hoặc nằm im trong cái kho nào đó rỉ sét rồi ngấm vào đất , nước ngầm giết chết hệ vi sinh vật và làm cho đất đai trở nên cằn cỗi.

Nhưng nguy hiểm nhất, những kim loại nặng đó sẽ theo mạch nước ngầm, chảy ra sông, ra hồ. Chúng sẽ tích tụ trong cơ thể các loài thủy sinh, rồi đi vào chuỗi thức ăn, và cuối cùng, sẽ nằm trên chính đĩa cơm, trong chính cốc nước của con người, gây ra các bệnh ung thư và tổn thương thần kinh cho các thế hệ sau.

"Xanh" và "Sạch" chỗ nào?

Toàn bộ quy trình sản xuất ra 1 chiếc xe điện đều bẩn thỉu và ngốn 1 nguồn điện than, huỷ hoại môi trường và người dân bản địa chỉ để đào xúc những quặng thô và làm giàu cho một ít giới tinh hoa hưởng lợi và giật dây.

Nhưng chính trong quá trình sử dụng mỗi chiếc xe điện cũng đéo sạch sẽ gì. Mày chỉ là đổi chỗ đổ rác ở thành phố xanh sang những ống than đen xì ở các khu công nghiệp, chế xuất ở các vùng nông thôn.

Chính thực tế ở Trung Quốc đã chứng minh: giấc mơ xanh là trò lừa đảo.

Năm 2024, Trung Quốc chiếm tới gần 60% tổng công suất năng lượng tái tạo được bổ sung trên toàn cầu. Những con số này được các tổ chức quốc tế và báo chí phương Tây tung hô, vẽ nên hình ảnh một siêu cường đang dẫn dắt cuộc cách mạng xanh.

Nhưng cùng lúc với việc tạo ra những cánh đồng điện mặt trời cho nhu cầu xe điện lẫn công nghiệp và dân dụng ngày một tăng, Trung Quốc cũng đang lao vào một cuộc chạy đua xây dựng nhà máy nhiệt điện than với quy mô chưa từng có trong lịch sử.

Trong năm 2024, Trung Quốc đã phê duyệt và bắt đầu xây dựng 114 gigawatt (GW) công suất nhiệt điện than mới, tăng 10% so với năm 2023. Chỉ riêng số nhà máy than được xây mới trong một năm đã lớn hơn toàn bộ công suất điện than của nước Đức cộng lại.

Tại sao một quốc gia lại vừa xây điện mặt trời, vừa xây điện than một cách điên cuồng như vậy?

Câu trả lời nằm ở sự thật mà mày đã chỉ ra: điện gió và điện mặt trời, về bản chất, là những nguồn năng lượng vô dụng và không đáng tin cậy.

Tụi nó có thể chạy quảng cáo về "công suất lắp đặt" hàng trăm gigawatt, nhưng chúng nó không bao giờ nói về bài toán "hệ số công suất" (capacity factor) thực tế.

Một nhà máy điện mặt trời có công suất 1.000 MW không bao giờ tạo ra 1.000 MW. Khi trời nhiều mây hoặc mưa, công suất có thể tụt xuống chỉ còn 10-20%. Và khi mặt trời lặn, công suất của nó bằng không. Hệ số công suất trung bình của điện mặt trời ở Trung Quốc chỉ vào khoảng 15-20%.

Điện gió tốt hơn một chú nhưng cực kỳ đỏng đảnh, gió không phải lúc nào cũng thổi kể cả ở các cánh đồng gió lắp nên các tua-bin này cũng phải ngừng hoạt động khi gió quá yếu hoặc quá mạnh (bão).

Tuổi thọ của một tua-bin chỉ khoảng 20-25 năm, và những cánh quạt khổng lồ làm bằng vật liệu composite của nó gần như không thể tái chế, tạo ra những "nghĩa địa cánh quạt" khổng lồ.

Hệ số công suất trung bình của điện gió cũng chỉ khoảng 25-35%.

Hai cái năng lượng tái tạo này mỗi 7 giờ tối khi hàng chục triệu gia đình Trung Quốc tan làm, bật đèn, nấu cơm và cắm sạc cho hàng chục triệu chiếc xe điện BYD trở nên vô nghĩa.

Điện mặt trời bằng không.

Điện gió có thể rất yếu tuỳ thời điểm.

Và thể lại để ngăn chặn một cơn ác mộng sụp đổ lưới điện toàn quốc, nhà điều hành lưới điện chỉ có một lựa chọn duy nhất: ra lệnh cho hàng trăm nhà máy nhiệt điện than đang ở chế độ chờ, đồng loạt khởi động và tăng công suất lên mức tối đa để bù đắp cho sự hụt hẫng mà năng lượng tái tạo để lại.

Cuộc cách mạng xe điện ở Trung Quốc không hề làm giảm sự phụ thuộc vào than đá. Ngược lại, nó đang củng cố và làm cho vai trò của than đá trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Năng lượng tái tạo không phải là để thay thế than đá.

Chúng nó chỉ là một lớp "phụ gia xanh" được thêm vào. Than đá mới chính là cái nền móng, là "khẩu súng bảo hiểm" đảm bảo cho sự ổn định của chế độ.

Bắc Kinh thừa biết điều này.

Toàn bộ ván cờ của chúng nó là một nước đi hai mang: xây thật nhiều năng lượng tái tạo để bán câu chuyện "người hùng khí hậu" cho thế giới, nhưng đồng thời xây còn nhiều hơn nữa các nhà máy nhiệt điện than để đảm bảo an ninh năng lượng và giữ cho các nhà máy không bao giờ phải ngừng hoạt động.

Chiếc xe điện "xanh, sạch" chạy trên đường phố Thượng Hải thực chất được nuôi sống bằng những hầm mỏ và nhà máy nhiệt điện ở Sơn Tây.

Nó không phải là một cuộc chuyển đổi.

Nó là một màn kịch, nơi than đá vẫn là đạo diễn và diễn viên chính, còn điện gió và mặt trời chỉ là những diễn viên quần chúng xinh đẹp được thuê để làm cho poster phim trông có vẻ hấp dẫn hơn.

KẾT

Giấc mơ “xanh” mà lũ tư bản bụng phệ vẽ ra trên truyền thông chính thống là một màn kịch lừa đảo, đẫm máu công nhân Indonesia, bàn tay trần của trẻ em Congo cũng không che nổi sự dối trá.

Tao không ghét vì chuỗi cung ứng này đê tiện, mà vì chúng nó vẫn ngang nhiên lừa người dân thường – những kẻ chẳng có đủ kiến thức để nhận ra.

Chúng nó nhân danh đạo đức giả, bán thêm món hàng chẳng ai thực sự cần, vẽ bánh “giảm CO2” trong khi cái tương lai tăng trưởng GDP vô tận chỉ là ảo ảnh. Mày không cần đập xe điện, chẳng cần biểu tình hay tẩy chay.

Nhưng khi nhìn vào cục pin đó, đừng ngây thơ tin lời hứa hẹn.

Hãy nhớ: đó là con quái vật được nuôi bằng hàng triệu bánh răng – những con người gánh chịu nước độc, đất chết, tổn thương thần kinh cho thế hệ sau. Trong khi đó, lũ tư bản vẫn nhồi đầy túi tiền không đáy, rao giảng những lời dối trá.