All animals are equal but some animals are more equal than others.
(Tất cả súc vật đều bình đẳng nhưng có vài con khác lại bình đẳng hơn phần còn lại).

Cái hệ thống chấm điểm công dân mà Bộ Công An đang thèm khát bê về đất nước này liệu có thực sự là một Dystopia đời thực khi mọi hành vi cử chỉ của con người bị biến thành một chuỗi robot chỉ biết răm rắp làm theo mệnh lệnh từ hệ thống vô hồn vốn bị thao túng bởi tầng lớp tinh hoa chính trị?

Hay vốn dĩ cái thứ giấc mơ mà Tô Lâm thèm khát để gom toàn bộ dữ liệu số của 100 triệu người vào tay mình và bắt đầu nhen nhóm thực hiện nền độc tài kỹ thuật số có thể trở thành hiện thực trong triều đại của mình?

Không, đó chỉ là một giấc mộng vĩ cuồng mà bản thân “nó” cũng không hiểu biết rằng đến Trung Quốc cũng không thể kham nổi.

Hệ thống kiểm soát công dân ở Trung Quốc

Khi tra cứu bằng từ khóa “Social Credit in China”, thường mày chỉ thấy đúng một nội dung duy nhất theo mô-típ: Một bảng điểm thần thánh 3 chữ số với cả đống camera nhận diện khuôn mặt và những hình ảnh mang tính chất bêu rếu người đi đường vì vi phạm luật giao thông và rồi kết luận đó là Hệ thống Tín dụng Xã hội (Social Credit System).

Có điều là: Nó hoàn toàn sai bét.

Để hiểu rõ ngọn ngành, trước tiên cần phải quay về thời kỳ những năm 1990-2000. Lúc đó, Trung Quốc từ một nước thế giới thứ ba nghèo rớt mồng tơi bỗng vụt lên phát triển nhanh chóng mặt kể từ khi Đặng Tiểu Bình thực hiện chính sách mở cửa “mèo đen mèo trắng, miễn là bắt được chuột”.

Cũng chính vào giai đoạn đó, hàng triệu người trẻ được sinh ra trong vòng ảnh hưởng của chính sách một con vào những năm 1980. Họ đã trở thành lực lượng lao động chính tạo ra của cải và làm nền cho thời kỳ bùng nổ kinh tế của Trung Quốc.

Lực lượng lao động khổng lồ này đã "góp công” để giữ cho chi phí nhân công thấp đến mức rẻ mạt. Nếu mày không chấp nhận thì sao? Một thằng khác có thể đến từ các Sơn Đông, Quý Châu, Cam Túc sẵn sàng chịu vắt khô 12h/ngày với một mức lương ngang với việc mày làm 8h.

Điều đó thu hút các công ty nước ngoài đến mở nhà máy, công ty, xưởng xí nghiệp để đầu tư lợi nhuận ngược vào đất nước tỷ dân.

Sự tăng trưởng nhanh khủng khiếp này được thể hiện bằng con số GDP đẹp mã, nhưng lòng tin xã hội lúc này hoàn toàn vỡ vụn khi dân quê rời bỏ làng xóm láng giềng để di cư lên thành phố, ở trong chung cư cao tầng, làm việc sấp mặt để trả tiền thuê nhà và cơm nước gạo củi; không hề biết mặt hàng xóm của mình là ai.

Nhưng vấn đề nảy sinh khi các công nhân bắt đầu đến độ tuổi nghỉ hưu khiến lao động Trung Quốc trở nên đắt đỏ hơn nhiều vì cán cân cung cầu bắt đầu chênh lệch đi, ngày một khó trong việc tìm một lao động trẻ sẵn sàng hiến mạng vì một công việc lắp ráp như cha ông của họ.

Nó khiến cho lợi nhuận vốn dĩ dựa trên lao động rẻ mạt trở nên thấp đi trông thấy do làn sóng đầu tư không còn dồi dào như trước.

Vì vậy, để duy trì mức tăng trưởng, Trung Quốc cần hướng dòng tiền từ sản xuất sang chi tiêu mua sắm mà vốn chỉ mới có 1/5 dân số có ghi nhận trong hệ thống tín dụng.

Những người lao động này không có tài khoản ngân hàng, thẻ tín dụng không thể vay vốn và hệ quả là không tiêu được nhiều tiền. WeChat và Alipay đã thay thế tài khoản ngân hàng để thực hiện cho vay tín dùng mà hệ thống ngân hàng không tiếp cận được.

Thế là một ý tưởng ra đời theo kiểu FICO hay CIC (điểm tín dụng) rằng: Điều gì sẽ xảy ra nếu tất cả dữ liệu đó có thể được sử dụng để tạo ra các điểm tín dụng thay thế? Tám công ty tư nhân đã được chọn để làm việc đó như một phần của dự án thí điểm. Trong số đó, nổi tiếng nhất là Sesame Credit (Tín dụng Chi Ma), một dịch vụ tùy chọn cung cấp cho người dùng một điểm số ba chữ số.

Internet bùng nổ khiến cho thông tin lan truyền nhanh hơn cả kiểm duyệt. Cứ vài năm là lại có một vụ bê bối chấn động liên quan đến tham nhũng, báo cáo láo ví dụ như vụ giao dịch SARS năm 2003, vụ các trường học “đậu phụ” sập trong động đất Tứ Xuyên 2008, hay vụ tai nạn tàu cao tốc Ôn Châu năm 2011.

Nhiều người Trung Quốc nhìn thấy đất nước tỷ dân này như một miền viễn tây hoang dã, không bị kiểm soát và thiếu vắng sự trừng phạt cho những kẻ vi phạm làn ranh pháp lý.

Ví dụ như Vụ bê bối sữa Trung Quốc vào năm 2008 rúng động đến cả Việt Nam, cụ thể điều tra được rằng lẫn trong sữa bột trẻ em có một hợp chất Melaine khiến cho 53.000 trẻ bị mắc bệnh, 12.800 trẻ nhập và 4 đứa trẻ tử vong với nguyên nhân là sỏi thân và suy thận.

Scandal này có liên can đến 22 công ty Sữa ở Trung Quốc trong đó bao gồm cả Sanlu (Tập đoàn Tam Lộc), Mengniu, Yili, và Yashili. Bê bối này để lại vết sẹo sâu sắc trên toàn quốc đến ngày nay đến nỗi nhiều bậc cha mẹ vẫn còn nhiều định kiến và nghi ngờ về nhãn hiệu sữa do chính quốc gia mình sản xuất

Đến giữa những năm 2010, dân Trung Quốc kiểu:

“Ừ thì đời sống có khá lên thật, trộm cắp vặt giảm, camera khắp nơi, nhưng tao đéo tin được là bọn quan chức vận hành hệ thống này có trong sạch hay không”.

Tham nhũng, tội danh từng được dung thứ như một gia vị cần thiết cho nồi lẩu tăng trưởng kinh tế, đang bắt đầu đạt đến điểm sôi của nó. Đảng không chỉ đang mất kiểm soát đối với các đảng viên của mình, mà công chúng cũng đã bắt đầu chú ý đến sự bất thường và bất ổn định ấy.

Liên tiếp những câu chuyện về các quan chức huyện lái xe Lamborghini dù số lương chính thức bèo bọt đã thu hút quá nhiều sự chú ý. Và trong mắt của Đảng, tất cả những điều này đều liên quan với nhau. Sữa độc, tham nhũng, tất cả đều đại diện cho một cuộc khủng hoảng về sự suy đồi đạo đức.

Một hậu quả chung cuộc chính là sự thiếu hụt niềm tin trầm trọng trong toàn xã hội Trung Quốc.

Vì vậy, giới lãnh đạo ĐCSTQ phải ra mặt giải quyết trên danh nghĩa với “Đề cương quy hoạch xây dựng hệ thống tín dụng xã hội 2014-2020” hay 社会信用体系建设规划纲要 (2014—2020年), (phiên âm Pinyin là Shèhuì Xìnyòng Tǐxì Jiànshè Guīhuà Gāngyào) được Quốc vụ viện (tương đương Chính phủ) ban hành vào ngày 14/06/2014 dài ~16.000 chữ với nội dung khô như ngói kiểu Lenin, bí hiểm như là “xây dựng văn hóa trung thành”, “liêm chính”, “cốt lõi giá trị xã hội chủ nghĩa”.

Lý do là vì lợi ích của ích của một chế độ chuyên chế với một kẻ độc tài có một luật bất thành văn là quyền lực không bị kiểm soát nhưng có một cái giá đắt mà người ta dễ quên (hoặc cố tình): đi kèm với quyền lực tuyệt đối là trách nhiệm tuyệt đối.

Không có kẻ thù nào để đổ lỗi mỗi khi bản thân kẻ độc tài mắc sai lầm.

Nhìn nước Mỹ mà xem, khi cả hai phe là Đảng Dân chủ và Cộng hòa ở Mỹ đều thường xuyên dùng phe kia để làm vật tế thần.

Nhưng với một nước chuyên chế, chế độc tài thì không có được sự xa xỉ đó bởi vì mọi kẻ chống đối, đối lập vốn đã bị phanh trừng trong trứng nước và chỉ để lại toàn những “đồng chí” trung thành bằng lời nói ngọt ngào và rồi đâm sau lưng khi mày phạm sai lầm.

Vậy nên để tránh việc bị chỉ trích, Trung Ương Đảng Cộng Sản Trung Quốc ở đây là Thường Vụ Bộ chính trị (bộ não của toàn hệ thống) sẽ “ủy quyền” (Fragmentation) nhiều hơn là tự mình cai trị. Nó không phải dạng phân chia quyền lực cho địa phương tự quản lý trong địa hạt của mình muốn làm gì thì làm.

Hãy nghĩ như một kiến trúc sư sẽ đúng hơn về mặt bản chất, Bắc Kinh tạo ra bản thiết kế quốc gia trước dưới dạng một văn bản chính sách rồi sau đó là đề cương quy hoạch nhưng việc thi công thực tế thì họ thuê ngoài (outsource) cho các cấp chính quyền thấp hơn, tức là các Kỹ sư.

Mục đích của cái bản thiết kế này nói theo lối kiến trúc sư nói với kỹ sư:

“Đây là một vấn đề được định nghĩa mơ hồ, giờ hãy đi thử và giải quyết nó xem”.

Nó được thiết kế để tạo ra một khung pháp lý cực kỳ rộng.

Chính những ban hành cũng chẳng biết cách nào để giải quyết cái xã hội hỗn loạn đó: dùng điểm số? dùng danh sách đen? Hay dùng AI?

HỌ ĐÉO BIẾT.

Đó là vì có cái văn bản chung chung nhằm bật đèn xanh cho mọi ý tưởng, miễn là đạt được mục đích kiểm soát.

Hàng Châu, Tô Châu, Trùng Khánh, Thượng Hải,..vv mỗi nơi làm một kiểu khác nhau.

Khi tòa nhà thực tế trông chẳng giống gì với bản vẽ phối cảnh, chính quyền trung ương có thể giữ sạch tay bằng cách chỉ vào những bản phác thảo mơ hồ đẹp đẽ và không thể bắt bẻ của mình. Đồng thời, họ tất nhiên cũng có những mục tiêu muốn đạt được, những điều cần truyền đạt cho các kỹ sư.

Do đó, mặc dù các văn bản chính sách này đúng là tẻ nhạt kinh khủng, chúng không hoàn toàn sáo rỗng. Mày chỉ cần hiểu được “ngôn ngữ của Đảng” và trung thành là được.

Việt Nam cũng tương tự như thế, đó là vì sao tao dành thời lượng đoạn này để giải thích cho cái sự mù mờ trong hệ thống chính trị đang vận hành đất nước này.

Kết quả thì ngẫu nhiên và cực kỳ hỗn loạn. Một quan chức địa phương ở cấp tỉnh, thành phố đọc được cũng chả biết ý định của lãnh đạo trung ương muốn làm cái gì nhưng nếu không hoàn thành thì con đường quan lộ thăng tiến về Trung Nam Hải coi như chấm dứt. Chẳng ai biết vấn đề là gì khiến nó trở thành vấn đề nan giải vì cái đề bài mày còn đéo đọc hiểu được cơ mà.

Trong văn bản gốc có một cụm từ gây nhầm lẫn tai hại khi dịch sang tiếng anh là 统一社会信用代码 (phiên âm: Tǒngyī Shèhuì Xìnyòng Dàimǎ) đọc tiếng Việt nghĩa là: “Mã số tín dụng xã hội thống nhất”.

Chữ “Mã” (代码 - Dàimǎ), nghĩa là Code/ID, chứ không phải là Score/Điểm số, về mặt bản chất nó giống như Mã số thuế doanh nghiệp hay Số An sinh xã hội nhưng cấp cho tổ chức, doanh nghiệp và công dân để định danh trong hệ thống dữ liệu, thay vì mỗi bộ ngành dùng một mã khác nhau.

Nhưng đến ngày 25 tháng 4 năm 2015, tờ nhật báo lớn và có uy tín nhất Hà Lan De Volkskrant do phóng viên Marije Vlaskamp phỏng vấn học giả Rogier Creemers (lúc này là nghiên cứu sinh hậu tiến sĩ ở đại học Oxford) về cái văn bản này với cái tiêu đề “China krijgt ‘sociaal krediet’ voor alle burgers“ (Trung Quốc cấp ‘tín dụng xã hội’ cho mọi công dân). Cha học giả nửa mùa này không hiểu hán tự nên đánh đồng giữa “Credit Code” với “Credit Score” nên hắn diễn giải thành “mỗi công dân sẽ có một con số duy nhất quyết định mọi thứ trong đời”.

“China wil dat in 2020 elke burger wordt beoordeeld op zijn sociaal gedrag... Creemers vertaalde het plan van de Chinese staatsraad” (Trung Quốc muốn đến năm 2020 mọi công dân đều bị đánh giá dựa trên hành vi xã hội... Creemers đã dịch bản kế hoạch của Quốc vụ viện Trung Quốc)

Sau khi bài báo trên De Volkskrant xuất hiện, các tờ báo tiếng Anh lớn như Wired, BBC, và The Guardian đã vồ lấy nó như một miếng mồi ngon. Họ không thèm kiểm tra lại bản gốc chữ Hán mà chỉ dựa trên cái “bản dịch diễn giải” đầy mùi kịch tính của Creemers trên tờ báo Hà Lan kia.

Dù sau này chính Rogier Creemers và những học giả gạo cội về luật Trung Quốc như Jeremy Daum (người sáng lập China Law Translate) đã phải dành nhiều năm trời để đi đính chính lại cái lỗi “dịch thuật” này. Trên trang China Law Translate, họ đã có những bài phân tích cực sâu để chỉ ra rằng truyền thông phương Tây đã nhầm lẫn tai hại giữa “Mã số định danh” (Code) và “Điểm số hành vi” (Score).

Creemers sau này cũng thừa nhận trong các buổi hội thảo rằng hệ thống này phức tạp và mang tính quan liêu hành chính nhiều hơn là một cái máy chấm điểm AI thần thánh như ông ta từng ám chỉ lúc đầu

Thế là huyền thoại về hệ thống điểm số kiểu Black Mirror ra đời từ đó. Thực tế Bắc Kinh chỉ muốn các bộ ngành chia sẻ dữ liệu kiểu như “nếu thằng quan chức nông nghiệp ăn chặn tiền thì bên sở điện lực phải biết để đừng đưa thêm tiền cho nó nữa”, chứ không phải tính điểm vâng lời theo thời gian thực cho dân đen.

Nhưng khổ cái là báo chí phương Tây có mấy ai biết tiếng Trung đâu, lại sẵn định kiến về Trung Quốc là ổ độc tài công nghệ cao, nên tin vịt lan nhanh như gió.

Một ông bên ACLU (Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ) có tên là Jay Stanley viết bài với tiêu đề là “China’s Nightmarish Citizen Scores Are a Warning for American” vào ngày 5 tháng 10 năm 2015 mô tả theo kiểu mạng lưới giám sát bao trùm tất cả sẽ chấm cho người dân Trung Quốc một con số từ 350 đến 950. Nhưng không giống như điểm tín dụng ở Mỹ, hệ thống này sẽ trừng phạt mọi thứ, từ việc đi bộ sai làn cho đến việc chỉ trích chính phủ. Đáng sợ hơn nữa, mày có thể phải chịu trách nhiệm cho hành động của bạn bè và gia đình mình.Phần còn lại của bài viết đó chủ yếu tập trung vào nước Mỹ.

Rốt cuộc thì ACLU là một tổ chức phi lợi nhuận của Mỹ, chuyên vận động cho tự do ngôn luận, quyền riêng tư và cải cách tư pháp. Đây không phải là một báo cáo điều tra mới mẻ gì cả.

Tác giả bài viết đã công khai về nguồn tin của mình, vốn chỉ là những bài báo khác mà ông ta đọc được lượm lặt trên mạng, và ông ta cũng chẳng hề nhận mình là chuyên gia về Trung Quốc.
Chỉ ba ngày sau, ông ta đã đính chính bài viết, làm dịu giọng điệu và nhấn mạnh rằng ông chỉ muốn cảnh báo về những mối nguy lạm dụng tiềm tàng ngay tại nước Mỹ.
Nhưng chẳng còn gì có thể cứu được một căn nhà đang cháy khi một tổ chức uy tín, nổi tiếng đã đóng dấu xác nhận lên câu chuyện này và các tổ chức khác bắt đầu chú ý.

Tin tức lan nhanh nhưng các dòng giật tít còn lan xa hơn nữa chẳng cần đến một âm mưu theo kiểu CIA để bôi nhọ Trung Quốc theo kiểu chiến dịch truyền thông mà chỉ chỉ cần áp lực thị thị trường của nền báo chí thế kỷ 21 cạnh tranh khốc liệt là đủ để tạo ra một câu chuyện từ không thành có trong nháy mắt miễn là tạo ra được lượng traffic thông qua đó ăn tiền hợp đồng quảng cáo nhằm kiếm được lợi nhuận.

Câu chuyện Social Credit bắt đầu được người phương Tây tin dựa vào uy tín của các tờ báo như Financial Times, The Economist, Fortune và vô số tờ báo khác.

Trò chơi tam sao thất bản kéo dài 8 năm này lên đến đỉnh điểm khi xuất hiện của Phó Tổng thống Mike Pence ở viện Hudson mô tả nó là “một hệ thống Orwellian nhằm kiểm soát hầu như mọi khía cạnh của đời sống con người”. Nguyên văn là:

“By 2020, China’s rulers aim to implement an Orwellian system premised on controlling virtually every facet of human life—the so-called ‘social credit score”

“In the words of that program’s official blueprint, it will ‘allow the trustworthy to roam everywhere under heaven while making it hard for the discredited to take a single step.’”

Nhưng nếu mày thử hỏi một người Trung Quốc trên internet hay ngoài đời thực đang đi du học, làm việc hoặc một người từng sống ở Trung Quốc về cái gọi là “hệ thống chấm điểm công dân” sẽ chỉ thấy sự bối rối, ngơ ngác theo kiểu “tụi mày đang nói cái gì vậy”.

Vấn đề không phải là sự kiểm duyệt gắt gao đến mức công dân ở nước ngoài cũng không dám nói xấu mà là hệ thống tín dụng xã hội như truyền thông phương Tây mô tả kiểu Orwellian hoàn toàn không tồn tại.

Sự thật là ở Trung Quốc, hệ thống “niềm tin công chúng” này chia làm ba mảng chính.

Mảng thứ nhất là tín dụng tài chính.

Năm 2015, Ngân hàng Trung Ương Trung Quốc (PBoC) cấp phép cho 8 công ty tư nhân, trong đó có có Ant Financial của Jack Ma và Tencen chạy thử nghiệm hệ thống chấm điểm tín dụng cá nhân tương tự như điểm CIC ở Việt Nam dựa trên lịch sử sử dụng Credit Card (thẻ tín dụng), trả lãi vay ngân hàng có mốc điểm từ 150-750 như đã nói ở trên.

Ant Finacial lúc này cực kỳ tham vọng muốn dùng dữ liệu mua sẵm trên Taobao, dữ liệu chat chit của người dùng và danh sách bạn bè nhằm vẽ nên một bức chân dung kỹ thuật số nhằm đánh giá “độ uy tín” của người.

Hệ thống Sesame Credit (Zhima Credit) nằm gọn trong siêu ứng dụng Alipay của Ant Group (cũng thuộc Alibaba) với số điểm dao động từ 350 đến 950 được tính dựa trên 5 khía cạnh mà họ gọi là “năm chiều dữ liệu”.

1. Đặc điểm nhân thân: Xác minh mày là ai, bằng cấp thế nào, làm nghề gì. Càng khai báo chi tiết qua việc upload bằng lái xe, bằng đại học, thẻ nhân viên lên thì điểm càng cao vì độ uy tín được xác thực. Điều này đồng nghĩa với việc mày trở nên trần trụi mong manh trong thế giới số khi cả cuộc đời đã bị bốc trần.

2. Năng lực tài chính: Nghĩa là càng giàu thì điểm càng cao. Hệ thống này quét xem tài khoản Alipay có liên kết với tài sản thực nào không ví dụ như Sổ đỏ, xe hơi hay tài khoản tiết kiệm. Thằng đi xe sang, ở nhà phố mặc định được xem là uy tín hơn tên công nhân ở trọ đi xe buýt trong mắt thuật toán.

3. Lịch sử tín dụng: Y hệt cái thẻ tín dụng bình thường nếu sử dụng dịch vụ Huabei (tương tự ví trả sau) hay vay tiền trên Alipay mà trả đúng hạn, không nợ xấu thì điểm lên vù vù.

4. Mạng lưới quan hệ: Đây là thứ gây tranh cãi nhất cũng là lý do khiến Alibaba muốn đẩy mạnh nhưng bị tuýt còi. Thuật toán nó soi xem bạn bè trong danh bạ Alipay của mày là ai. Nếu mày chơi với toàn đại gia điểm 800, 900, nó suy ra mày cũng thuộc tầng lớp tinh hoa, điểm mày được kéo lên. Ngược lại, nếu list bạn bè toàn mấy thằng nợ nần chây ì, nó sẽ đánh tụt điểm mày xuống vì tư duy “ngưu tầm ngưu, mã tầm mã”

5. Hành vi và sở thích: Đây là chỗ Big Data phát huy tác dụng đáng sợ nhất dựa trên thứ mà Alibaba nắm trùm - các sàn Thương mại điện tử Taobao, Tmal và Alipay để thanh toán qua đó nó biết chính xác mày mua cái gì và chấm điểm dựa lịch sử mua sắm. Nếu mày suốt ngày mua tã bỉm, sữa, đồ gia dụng, thuật toán nó dán nhãn mày là “người có trách nhiệm gia đình”, điểm cộng. Ngược lại, nếu mày toàn mua game, rượu bia, đồ chơi người lớn, hay ngồi quán nét thanh toán bằng Alipay suốt ngày, nó dán nhãn mày là “lối sống không lành mạnh” hoặc “trẻ trâu lêu lổng”, điểm sẽ dậm chân tại chỗ hoặc bị trừ ngầm.

Vậy điểm cao để làm cái quái gì mà dân tình lao vào cày cuốc? Nó dùng mồi nhử là sự tiện lợi cực độ gọi là “nền kinh tế không đặt cọc”. Nếu điểm mày trên 600, mày đi thuê xe đạp, thuê sạc dự phòng, mượn dù ở cửa hàng tiện lợi mà không cần đặt cọc một xu nào. Lên đến 650 hay 700, mày thuê xe hơi, đặt phòng khách sạn không cần thẻ tín dụng bảo lãnh, thậm chí có thời điểm nó còn liên kết để xin visa đi Singapore hay Luxembourg nhanh hơn người thường.

Điểm cao còn giúp mày vay tiền tiêu dùng với hạn mức khủng và lãi suất thấp hơn. Nó tạo ra một đẳng cấp xã hội ảo nơi mà thằng điểm cao đi đâu cũng được trải thảm đỏ phục vụ, còn thằng điểm thấp thì phải móc tiền túi ra cọc cho mọi thứ.

Tại sao một chế độ độc đảng trị luôn tìm cách kiểm soát mọi khía cạnh của người dân lại từ chối áp dụng ở quy mô toàn xã hội?

Không phải vì công cụ này dở hay hạn chế về mặt kỹ thuật mà chủ yếu là vì sợ quyền lực của Jack Ma.

Một công ty tư nhân nắm giữ hệ thống chấm điểm công dân thì đồng nghĩa với việc Alibaba hiểu rõ dân chúng còn hơn bộ máy quan liêu lề mề của Đảng và điều đó vi phạm nguyên tắc sống còn của ĐCSTQ kể từ thời Mao Trạch Đông:

Trung Nam Hải không bao giờ chấp nhận để một tập đoàn tư nhân nắm giữ quyền lực định đoạt uy tín xã hội qua đó tạo nên thứ “Quyền lực thứ tư“ có thể đối đầu với hệ thống cai trị của họ. Jack Ma đã quá ảo tưởng như Icarus nghĩ mình có thể chạm đến mặt trời đi đến nước đi tự hủy vào lòng đất.

Ngày 24 tháng 10 năm 2020, tại Hội nghị Thượng đỉnh Bến Thượng Hải (Bund Summit). Lúc đó, Ant Group (công ty mẹ của Alipay và Sesame Credit) đang ở trên đỉnh thế giới, chuẩn bị thực hiện vụ IPO (lên sàn chứng khoán) lớn nhất lịch sử nhân loại với giá trị huy động khoảng 37 tỷ USD. Jack Ma lúc ấy khí thế hừng hực, cảm giác mình là vua Midas chạm đâu cũng ra vàng.

Trong bài phát biểu định mệnh đó, trước mặt toàn các cốp to nhất của ngành tài chính Trung Quốc, Jack Ma đã chê bai thẳng thừng hệ thống ngân hàng nhà nước là có “tư duy tiệm cầm đồ”.

Ý của ổng là ngân hàng truyền thống quá ngu và lười, chỉ biết cho vay khi con nợ có tài sản thế chấp (sổ đỏ, xe hơi, vàng bạc) để cầm cố, y hệt mấy tiệm cầm đồ. Ai có tài sản mới vay được, còn doanh nghiệp nhỏ hay người trẻ không có tài sản thì bị bỏ rơi.

Jack Ma vỗ ngực tự hào rằng hệ thống của Ant Group (dựa trên Big Data và Sesame Credit) ưu việt hơn hẳn vì nó dùng dữ liệu hành vi để cấp tín dụng mà không cần thế chấp. Ổng còn mạnh miệng bảo Hiệp ước Basel (chuẩn mực an toàn vốn của ngân hàng toàn cầu) là “câu lạc bộ của người già”, kìm hãm sự đổi mới. Ông ta tuyên bố thẳng rằng: Công nghệ của tao là tương lai, ngân hàng của tụi bay là quá khứ rác rưởi.

Nhưng Jack Ma quên mất một điều: Ở Trung Quốc, ngân hàng là con đẻ của Đảng, là mạch máu của chế độ. Chửi ngân hàng nhà nước là “tiệm cầm đồ” chẳng khác nào tát thẳng vào mặt các nhà quản lý tài chính và giới lãnh đạo Bắc Kinh, ám chỉ họ là lũ cổ hủ, lạc hậu.

Bắc Kinh ngay lập tức nhìn thấy mối nguy hiểm cực lớn: Ant Group đang trở thành một “hệ thống ngân hàng bóng tối” (shadow banking) khổng lồ, cho vay hàng tỷ đô la mà không chịu sự quản lý rủi ro như ngân hàng, lại còn nắm giữ dữ liệu tài chính của cả quốc gia trong tay tư nhân. Nếu Ant Group sập, cả nền kinh tế sập theo, trong khi lợi nhuận thì Jack Ma bỏ túi.

Kết quả đến nhanh như một cơn bão. Chỉ vài ngày sau, ngày 3/11/2020, tức là chỉ 48 tiếng trước khi chuông reo lên sàn, Sở giao dịch chứng khoán Thượng Hải và Hong Kong đột ngột thông báo đình chỉ vụ IPO của Ant Group. Một gáo nước lạnh buốt giá dội thẳng vào mặt Jack Ma. 37 tỷ USD tiền tươi thóc thật tan thành mây khói. Jack Ma sau đó bị “mời uống trà” và biến mất khỏi truyền thông một thời gian dài bí ẩn.

Sau cú đấm trời giáng đó là quá trình “thiến” quyền lực của Ant Group và Sesame Credit diễn ra tàn khốc. Chính phủ ép Ant Group phải tái cơ cấu, tách mảng thanh toán (Alipay) ra khỏi mảng cho vay (Huabei, Jiebei). Quan trọng nhất, họ bẻ gãy cái xương sống dữ liệu độc quyền của Sesame Credit.

Trước đây, Sesame Credit dùng dữ liệu thanh toán để chấm điểm và cấp vốn vay, tạo thành một vòng tròn khép kín quyền lực.

Giờ đây, nhà nước yêu cầu Ant Group phải chia sẻ dữ liệu tín dụng đó cho một hệ thống thông tin tín dụng quốc gia Baihang Credit (Bách Hành Chinh Tín - 百行征信) do nhà nước kiểm soát thông qua cổ đông lớn nhất là Hiệp hội Tài chính Internet Quốc gia Trung Quốc (NIFA), chiếm 36% cổ phần.

Nghe cái tên hiệp hội thì có vẻ dân sự, nhưng thực chất NIFA là cánh tay nối dài, là bình phong của Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBoC). Chủ tịch NIFA thường là cựu phó thống đốc ngân hàng trung ương, nên thực tế PBoC chính là ông trùm đứng sau giật dây mọi thứ.

Phần còn lại 64% cổ phần được chia đều cho 8 công ty tư nhân sừng sỏ nhất trong mảng tín dụng online, mỗi thằng hưởng đúng 8%.

Danh sách này gồm toàn “thú dữ”: Sesame Credit (của Ant Group/Alibaba), Tencent Credit (của WeChat), Ping An (bảo hiểm khổng lồ), và 5 thằng khác nhỏ hơn.

Tại sao lại chia như thế? Đây là đòn hiểm ác. Nhà nước (thông qua NIFA) nắm 36% là cổ đông đơn lẻ lớn nhất, có quyền phủ quyết và định hướng. 8 thằng kia tuy cộng lại thì hơn 50%, nhưng đời nào thằng Alibaba chịu bắt tay với thằng Tencent để chống lại nhà nước? Chúng nó là đối thủ không đội trời chung trên thương trường mà. Thế là Bắc Kinh gom được 8 thằng này ngồi chung một mâm, bắt bỏ tiền ra xây dựng hệ thống, nhưng quyền điều hành và luật chơi thì do Nhà nước (NIFA/PBoC) nắm đằng chuôi.

Baihang Credit được tạo ra để trở thành cái “CIC của thế giới tín dụng phi ngân hàng”, gom tất cả dữ liệu vay nợ từ các app tài chính, ví điện tử, công ty cho vay ngang hàng (P2P lending) về một mối.

Mày cứ hiểu đơn giản là: CRC (Trung tâm Tham chiếu Tín dụng) quản lý “tiền lớn” của ngân hàng, còn Baihang quản lý “tiền lẻ” và dòng chảy tín dụng ngầm của các tập đoàn công nghệ.

Cơ chế “kiểm soát” của Baihang hoạt động theo kiểu ép buộc chia sẻ. Trước khi có Baihang, dữ liệu là “tài sản mật” của từng công ty. Thằng Ant Group biết mày nợ nó bao nhiêu nhưng giấu nhẹm, thằng Tencent cũng thế. Một con nợ có thể vay tiền bên Alipay để trả nợ bên WeChat (đảo nợ) mà hệ thống không ai biết, rủi ro nợ xấu cực cao.
Baihang ra đời và PBoC ra lệnh:

"Tất cả tụi bay phải đấu nối dữ liệu vào Baihang".

Tức là Ant Group phải báo cáo danh sách con nợ cho Baihang, Tencent cũng phải báo cáo. Baihang tổng hợp lại, rồi bán ngược lại báo cáo tín dụng đó cho các tổ chức tài chính.

Về lý thuyết, điều này giúp minh bạch hóa thị trường. Nhưng về mặt quyền lực, nó tước đi cái vũ khí mạnh nhất của Jack Ma là “độc quyền dữ liệu”. Giờ đây, dữ liệu của Alibaba không còn là của riêng Alibaba nữa, mà phải san sẻ cho cả đối thủ và chịu sự giám sát của nhà nước.

Tuy nhiên, thực tế vận hành cũng không suôn sẻ như ý Đảng đâu. Mấy thằng trùm tư nhân như Alibaba hay Tencent nó khôn lỏi lắm, tụi nó theo kiểu “mặt ngoài tuân thủ, bên trong chống đối”. Tụi nó buộc phải gửi dữ liệu cho Baihang theo luật, nhưng tụi nó chỉ gửi những dữ liệu cơ bản (như họ tên, số nợ quá hạn) thôi, còn những dữ liệu hành vi ngon ăn nhất (như thói quen mua sắm, mô hình rủi ro AI) thì tụi nó vẫn giấu như mèo giấu cứt. Tụi nó sợ gửi hết cho Baihang thì Baihang lại đem bán cho đối thủ cạnh tranh thì mất lợi thế kinh doanh.

Thế nên Baihang Credit hiện tại giống như một gã khổng lồ nhưng bước đi hơi khập khiễng, nó có quyền lực danh nghĩa của nhà nước nhưng vẫn đang chật vật để ép mấy thằng tư nhân nôn ra những dữ liệu giá trị nhất.

Hiện tại, Ant Group đã trở thành một công ty “cầm chừng”, ngoan ngoãn nghe lời, bị quản lý chặt chẽ như một ngân hàng bình thường chứ không còn là công ty công nghệ bay bổng nữa.

Sesame Credit từ tham vọng trở thành thước đo tín dụng quốc gia thay thế ngân hàng, giờ đây quay về đúng cái máng lợn: một chương trình tích điểm đổi quà, dùng để thuê sạc dự phòng, thuê xe đạp, hay xin visa cho vui, chứ không còn quyền lực định đoạt ai được vay tiền ai không nữa.

Bài học xương máu ở đây là: Ở Trung Quốc, mày có thể giàu nứt đố đổ vách, nhưng đừng bao giờ ảo tưởng mày to hơn hệ thống, và đừng bao giờ dại dột dạy khôn nhà nước về cách quản lý tiền tệ.

Mảng thứ hai, và đây là cái duy nhất thực sự ảnh hưởng tới người dân, là hệ thống “Danh sách đen” (Blacklists) với tên tiếng trung chính thức là 失信被执行人 (Shīxìn Bèi Zhíxíng Rén - nghĩa đen: Người bị thi hành án thất tín), còn dân gian và báo chí gọi tục là Laolai (老赖 - Lão Lại), nghĩa là “kẻ chây ì, con nợ già mồm”.

Những cái tin về hàng triệu người không mua được vé máy bay là từ đây mà ra, nhưng không phải do điểm thấp mà là do lệnh tòa án. Quy trình là:

1.Mày bị kiện dân sự (ví dụ nợ lương, nợ tiền hàng) ,

2.Khi bản án có hiệu lực mà mày không thi hành -> Tòa án ra lệnh -> Thông tin mày (số ID) được bắn sang hệ thống liên kết -> Các cổng bán vé máy bay, tàu cao tốc tự động chặn số ID đó.

Không có AI suy diễn gì cả, chỉ là logic If/Then của lập trình thôi.

Hệ thống này vận hành dựa trên cơ sở dữ liệu của Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc. Mày có thể tra cứu công khai danh sách này trên web zxgk.court.gov.cn (bị chặn truy cặp từ ngoài Trung Quốc đại lục). Theo ước tính có khoảng hơn 13 triệu người bị liệt vào danh sách này với ~20 triệu vé máy bay bị từ chối.

Một khi nằm trong list này, mày bị cấm đi máy bay, cấm đi tàu cao tốc (tàu chậm vẫn đi được), khó thuê khách sạn xịn và con cái có thể bị cấm học trường tư đắt tiền. Muốn thoát thì trả tiền là xong. Nhưng vì hệ thống quan liêu ở Trung Quốc quá lớn nên nhiều khi trả rồi vẫn bị kẹt, hoặc bị trùng tên với thằng khác, có người ra ga tàu mới biết mình bị cấm vì cái vé phạt đỗ xe từ 2 năm trước.

Báo chí phương Tây hay thêu dệt là Từ Hiểu Đông (Xu Xiaodong) bị hạ điểm tín dụng vì dám chỉ trích chính quyền sau vụ biểu tình Hongkong tháng 8 năm 2019, bị cấm đi máy bay, phải đi tàu chậm 36 tiếng để đến chỗ đấu võ.

Sự thật trần trụi hơn nhiều: Từ Hiểu Đông chửi đại sư Thái Cực Quyền Trần Tiểu Vượng là lừa đảo, ông Vượng kiện tội phỉ báng vào tháng 5 trước đó.

Tòa xử Từ Hiểu Đông thua, bắt bồi thường số tiền khoảng 400.000 nhân dân tệ (~60.000 đô) và phải xin lỗi công khai trên mạng xã hội trong vòng 7 ngày. Họ Từ với bản tính ngang tàng từ chối không chịu làm theo nên bị tống vào danh sách đen nợ nần (Laolai) của Tòa Án Nhân dân tối cao Trung Quốc vì thế bị áp các biện pháp “hạn chế tiêu dùng cao” (Restriction on High Consumption).

Đó là lý do ổng bị cấm đi máy bay, tàu cao tốc, ở khách sạn dẫn đến việc đến muộn thi đấu 36h . Sau này ổng trả tiền và xin lỗi thì được gỡ. Tất nhiên, việc tòa án xử ép ổng có thể có yếu tố chính trị, nhà nước ghét thì nó dùng luật pháp hành cho ra bã chứ cần quái gì cái điểm số tín dụng đặc biệt nào.

Mảng thứ ba nhắm vào doanh nghiệp và quan chức. Đây mới là mục tiêu gốc của hệ thống.

Nếu một công ty xây dựng bị bắt quả tang gian lận kiểm tra an toàn, nó sẽ bị đưa vào danh sách đen, bị thanh tra liên tục, khó vay vốn, khó đấu thầu dự án chính phủ. Tên công ty và giám đốc bị bêu rếu trên các cơ sở dữ liệu công khai (như Baidu) để đối tác biết mà tránh.

Ngược lại cũng có “Danh sách đỏ” cho mấy công ty làm ăn đàng hoàng, được giảm thanh tra, ưu đãi hợp đồng. Tất nhiên hệ thống này có bị dùng cho mục đích chính trị không? Có, chắc chắn 100%. Năm 2018, Trung Quốc ép các hãng hàng không quốc tế phải đổi tên Đài Loan trên bản đồ, dọa là nếu không làm sẽ bị ghi vào hồ sơ “thất tín nghiêm trọng” và bị phạt. Các hãng sợ quá làm theo hết. Đây là công cụ mạnh để nhà nước đạt mục đích chính trị.

Black Mirror ngoài đời thực hay ngược lại?

Quay lại chuyện cái tập phim Black Mirror, thực ra không phải Trung Quốc copy phim đó mà phim đó copy ý tưởng từ Trung Quốc thì đúng hơn.

Có một thành phố tên là Vinh Thành (Rongcheng) ở tỉnh Sơn Đông, dân số khoảng nửa triệu. Khi nhận được cái chỉ đạo mơ hồ năm 2014 của trung ương, mấy cha quan chức ở đây kiểu “À chắc các sếp muốn làm hệ thống tính điểm như game đây mà”. Thế là họ triển khai thật.

Mỗi người dân được sinh ra hoặc chuyển hộ khẩu đến đây được cấp cho 1 vốn liếng ban đầu là 1000 điểm. Từ cái mốc này cuộc đời sẽ trồi sụp dựa trên hành vi hành ngày. Chính quyền chia dân thành các đẳng cấp rõ rệt như: Hạng AAA (trên 1050 điểm) là công dân gương mẫu, Hạng A (960-1049) là dân thường, Hạng B (850-959) là dạng cần theo dõi, và hạng C, D là những kẻ dưới đáy xã hội (dưới 849 điểm) nghe chẳng khác gì leo rank LOL chỉ cần tụt hạng thấp thì mất cả quyền làm người.

Cái mắc cười ở đây là nó không dựa trên AI chấm điểm 24/7 gì mà vẫn chạy bằng cơm, bằng sức người của một đội quân các bà hàng xóm, tổ trưởng tô dân phố với tên gọi mỹ miều là “Người thu thập thông tin” (Information Collector) - một phần của dự án Tuyết Lượng (Sharp Eyes - 雪亮).

Nhiệm vụ chính của mấy mụ này là đi lượn lờ khắp ngõ xóm, tay cầm bảng kẹp hồ sơ hoặc điện thoại, mắt la mày lép nhìn nhà đối tượng.

Không dọn chuồng gà? Trừ 5 điểm.
Cãi nhau to làm ổn? Trừ 5 điểm?
Không về thăm bố mẹ già (thiếu hiếu thảo)? Trừ 10 điểm.

Và ngược lại nếu đi hiến máu, dọn tuyết cho khu phố hay chỉ điểm nhà hàng xóm vi phạm sẽ được cộng điểm. Tất cả những thông tin được ghi chép hoàn toàn thủ công, đem về trụ sở phường rồi mới được đám nhân viên gõ cạch cạch vào máy tính trung tâm, đúng là một sự kết hợp quái thai giữa công nghệ 4.0 và tư duy đấu tố 0.4.

Vậy điểm cao hay thấp thì ảnh hưởng tới nồi cơm nhà mày thế nào?

Nếu mày đạt hạng AAA, mày được coi là “Thượng đế”. Mày đi vay ngân hàng được lãi suất ưu đãi thấp hơn người thường, mày đi thuê nhà không cần cọc, và cái này mới dị: vào mùa đông, mày được giảm giá hóa đơn tiền sưởi ấm. Mày còn được vinh danh tên tuổi trên bảng vàng khu phố.

Ngược lại, nếu mày tụt xuống hạng C hoặc D, cuộc đời mày coi như xuống dốc không phanh. Mày bị cắt các khoản vay ngân hàng, bị tước giấy phép kinh doanh, không được thi tuyển vào cơ quan nhà nước (cái này là án tử với dân Trung Quốc thích ổn định), và thậm chí bị hạn chế đề bạt thăng chức nếu đang làm quan chức. Tên và mặt mày sẽ bị chiếu lên màn hình lớn ở trung tâm văn hóa hoặc bêu rếu trên TV địa phương như một nỗi ô nhục của dòng họ.

Có một chi tiết cực kỳ nực cười mà báo chí ít kể, đó là sự lố bịch của các tiêu chí cộng trừ điểm.

Có thời điểm Vinh Thành quy định ai mua rượu ngoại nhiều cũng bị coi là “lối sống không lành mạnh” và bị trừ điểm, hoặc ai đi khiếu kiện vượt cấp lên trung ương (đòi đất đai chẳng hạn) thì bị trừ điểm nặng vì tội “gây rối trật tự”. Hệ thống này thực chất đã biến thành công cụ để đám quan chức địa phương cai trị và bịt miệng dân chúng.

Mày muốn yên ổn làm ăn? Mày phải ngoan, phải nghe lời tổ trưởng dân phố, và thỉnh thoảng phải biếu xén quà cáp để mấy mụ thu thập thông tin đừng có “bút sa gà chết” trừ điểm oan của mày.

Tuy nhiên, chính vì sự lạm quyền bát nháo này mà mô hình Vinh Thành đã bị chửi rủa thậm tệ. Dân chúng cảm thấy nghẹt thở vì làm cái gì cũng bị soi mói, không phải bởi một con AI vô cảm mà bởi chính những con người xung quanh.

Đến năm 2019-2020, chính quyền trung ương Bắc Kinh nhận thấy mô hình này gây ra quá nhiều rắc rối pháp lý và bất mãn xã hội (làm sao có thể phạt người ta vì mua rượu hay lười dọn nhà khi luật pháp không cấm?), nên đã ra lệnh tuýt còi. Quốc vụ viện đã ra chỉ thị chấn chỉnh, yêu cầu các hệ thống tín dụng xã hội địa phương không được trừng phạt các hành vi nằm ngoài phạm vi quy định của pháp luật.

Vinh Thành phải sửa đổi lại, bỏ bớt mấy cái quy định trừ điểm nhảm nhí đi, chỉ giữ lại những cái vi phạm pháp luật rõ ràng (như trộm cắp, gây tai nạn giao thông).

Bắc Kinh nhận ra rằng nếu để các địa phương tự tung tự tác làm trò này (”Sứ quân cát cứ”), nó sẽ làm xói mòn tính chính danh của luật pháp quốc gia và gây loạn. Trung ương muốn quản lý bằng Pháp trị (Rule by Law) – tức là sai đâu xử đó theo luật, chứ không muốn quản lý bằng Đức trị (Rule by Virtue) kiểu phong kiến lai căng công nghệ, nơi mà cán bộ thôn thích thì trừ điểm ghét thì cộng.

Thí nghiệm ở Vinh Thành là một nỗ lực dùng biện pháp hành chính thô thiển để uốn nắn đạo đức con người. Nó thất bại trong việc tạo ra một xã hội văn minh tự giác, mà thay vào đó tạo ra một xã hội đầy rẫy sự giả tạo, nơi người ta đua nhau “diễn” vai người tốt (nhặt rác, cười nói) trước mặt cán bộ chấm điểm để kiếm cái voucher giảm giá tiền sưởi, trong khi trong lòng thì hậm hực và sợ hãi.

Đó không phải là xã hội tín dụng, đó là một cái rạp xiếc khổng lồ được vận hành bằng nỗi sợ và sự vâng lời.

Hậu quả này tạo ra một thói “Formalism” (chỉ cần làm cho đúng hình thức) khiến con người không còn quan tâm đến việc làm người tốt thật sự mà chỉ chăm chăm làm sao để đạt chỉ tiêu điểm số của nhà nước y hệt các giám đốc nhà máy quốc doanh làm ra sản phẩm rởm cho đủ doanh số nhằm báo công, thăng tiến chức vụ cao hơn. Vì lẽ đó đạo đức trở thành một sàn diễn - nơi tất cả mọi người đều là diễn viên nhằm hài lòng lẫn nhau.

Nguy hiểm hơn, nó tước đi khả năng phán đoán độc lập của con người.

Khi nhà nước độc quyền định nghĩa thế nào là “yêu nước”, thế nào là “tốt”, thì người dân vì sợ hãi sẽ hùa theo cái định nghĩa an toàn nhất đó, dẫn đến chủ nghĩa dân tộc cực đoan.

Ví dụ chính phủ bảo yêu nước là phải bài Nhật, bài Mỹ, thì dân chúng sẽ thi nhau thể hiện sự bài ngoại một cách điên cuồng để chứng tỏ mình là “công dân tốt”, đến mức có người mặc đồ truyền thống Mãn Châu cũng bị chửi là phản quốc.

Đó là vì sao mọi hệ thống chấm điểm đạo đức và hành vi công dân đều là đi ngược lại quy luật tự nhiên chắc chắc sẽ thất bại. Mọi chế độ đều có thể dùng quyền lực để kiểm soát từ khóa trên internet, cấm người khác nói xấu lãnh đạo, bóp nghẹn thông tin xấu đối với giai cấp cầm quyền hoặc sử dụng lũ Bot nhằm tạo ra sự đồng thuận giả tạo nhưng không thể ngăn chặn được sự phẫn uất, bất mãn trong lòng mỗi người.

Những vụ đâm xe điên cuồng hay giết người hàng loạt vẫn xảy ra vì người dân bị dồn nén tâm lý mà không có chỗ xả. Một xã hội mà con người mất đi năng lực phán đoán đạo đức, chỉ biết tuân theo mệnh lệnh như cái máy, thì đó không phải là xã hội văn minh, mà là một trại lính của những kẻ cuồng tín và giả tạo. Đó là cái giá phải trả khi muốn đóng vai Thượng đế.

Tham vọng biến VNeID thành “Siêu ứng dụng” (Super App)

Giấc mộng vĩ cuồng của Tô Lâm khi nhìn thấy cái hệ thống này của Trung Quốc trỗi dậy, thèm khát cái quyền lực “Chúa trời” đó nhưng không biết nhìn ra sự thất bại mà chính Bắc Kinh cũng phải nhấm ngầm thừa nhận đó là sự nguy hiểm thật sự.

Căn bệnh này xuất phát từ các đoàn đại biểu của Bộ công an lẫn các quan chức Đảng thường xuyên sang Trung Quốc “trao đổi kinh nghiệm” diễn ra đều đặn như cơm bữa, đặc biệt là trong khuôn khổ “Dự án 06” và việc xây dựng Trung tâm dữ liệu quốc gia.

Trong các chuyến thăm cấp cao như của Bộ trưởng Công an Trung Quốc Vương Tiểu Hồng đến Hà Nội hay các đoàn Việt Nam sang Bắc Kinh, nội dung cốt lõi luôn là “quản lý xã hội” và “an ninh mạng”.

Phía Trung Quốc thường dắt các đoàn Việt Nam đến những nơi như Vinh Thành hay Hàng Châu – những nơi mà hệ thống đã được “tinh chỉnh” để chạy mượt mà nhất. Họ cho xem cái giao diện (UI) lấp lánh với hàng nghìn camera nhận diện khuôn mặt và những bảng điểm xanh đỏ, nhưng tuyệt đối giấu nhẹm cái đội quân “chạy bằng cơm” (người thu thập thông tin) đang hì hục ghi chép thủ công như đã nói.

Sự nguy hiểm nhất của việc học tập “mô hình mẫu” này là nó tạo ra một ảo tưởng cho giới lãnh đạo.

Khi nhìn thấy Vinh Thành sạch đẹp, không có người vượt đèn đỏ nhờ “điểm tín dụng”, họ nghĩ rằng chỉ cần cài cái app vào máy quy mô 100 triệu dân (chỉ ngang 1 tỉnh ở TQ) là xã hội sẽ ngoan ngoãn như thế. Họ không thấy được cái giá phải trả là sự xói mòn niềm tin và một bộ máy quan liêu khổng lồ đang ngồi “gõ cạch cạch” để nạp dữ liệu.

Bộ máy công an trị Việt Nam đã nỗ lực bằng mọi giá để sao chép mô hình kiểm soát của Trung Quốc một cách máy móc vì các lãnh đạo phe Hưng Yên tin rằng công nghệ là con đường tắt để duy trì sự ổn định mà không cần cải cách chính trị.

Nó không nằm ở việc chúng nó sẽ thành công tạo ra một Skynet hoàn hảo (vì tuổi gì mà làm được, Tàu còn trầy vi tróc vảy), mà sự nguy hiểm nằm ở chính cái quá trình thử nghiệm vụng về.

Chúng nó đang cố gắng copy cái “huyền thoại” mà phương Tây thêu dệt chứ không phải copy cái thực tế trần trụi của Trung Quốc. Chúng nó sẽ tạo ra những quái thai lai tạp: vừa muốn gom dữ liệu tập trung độc quyền như Tàu (VNeID), vừa muốn mị dân bằng cái mác “chính phủ số” như Estonia (X-file), nhưng hạ tầng kỹ thuật và tư duy quản trị thì lại chạy bằng cơm và cơ chế “xin-cho”.

Làm sao quy đổi hành vi "vượt đèn đỏ" và hành vi "trễ hạn trả nợ ngân hàng" ra cùng một đơn vị điểm được?

Tao cho rằng cái hệ thống kiểu”real-time scoring” (chấm điểm thời gian thực) cho toàn bộ dân số đó là một sự ảo tưởng sẽ không bao giờ đạt được.

Hãy nghĩ mà xem nếu làm theo kiểu tập trung (centralized) một cục database to nái rồi cứ mỗi giây update điểm cho 1.4 tỷ record thì có mà đốt hết đống server của AWS với Google cộng lại cũng đéo chạy nổi chứ đừng nói là server của nhà nước.

Về mặt kỹ thuật, thằng nào mà thiết kế hệ thống kiểu “mỗi hành vi là một transaction cập nhật vào bảng điểm tổng ngay lập tức” thì thằng đó nên bị đuổi việc ngay và luôn vì tội ngu dốt về kiến trúc hệ thống (system architecture).

Thay vào đó tao nghĩ chúng nó sẽ làm theo kiểu mô hình Phân tán (Distributed) và Xử lý bất đồng bộ (Asynchronous Processing).

Mày cứ hình dung thế này, cái khoá chính (Primary Key) đúng là số CCCD (ID), nhưng nó không nằm trong một cái bảng Excel khổng lồ chứa tất cả mọi thứ từ tiền nợ đến chuyện vượt đèn đỏ.

Thay vào đó, nó chia dữ liệu ra thành các Silos (các tháp dữ liệu riêng biệt). Dữ liệu giao thông nằm ở server Bộ Công an, dữ liệu thuế nằm ở Tổng cục Thuế, dữ liệu nợ nằm ở Tòa án. Các hệ thống này hoạt động độc lập, không ai đụng ai, để giảm tải (load balancing).

Để liên kết chúng nó lại mà không làm sập hệ thống, tụi nó dùng cơ chế Event-Driven Architecture (Kiến trúc hướng sự kiện) kết hợp với Edge Computing (Điện toán biên).

Ví dụ, khi mày vượt đèn đỏ, cái camera AI ở ngã tư nó không gửi video về trung tâm đâu (gửi thế thì tắc băng thông chết mẹ). Con chip ngay trên camera sẽ xử lý hình ảnh tại chỗ (edge), nhận diện biển số và mặt mày, rồi chỉ gửi về một gói tin JSON bé tí tẹo chứa: ID, Thời gian, Lỗi vi phạm. Gói tin này bay về server giao thông. Tại đây, server giao thông cũng chưa thèm báo cho trung ương ngay. Nó sẽ chạy Batch Processing (xử lý theo lô) vào cuối ngày hoặc cuối tuần để tổng hợp lỗi.

Cái “liên kết” nằm ở lớp API Gateway là cái hộp đen mà dân chúng sẽ không bao giờ rờ tới được nhân danh bí mật quốc gia. Chỉ khi nào mày phạm một lỗi nghiêm trọng đạt đến ngưỡng (threshold) quy định – ví dụ mày nợ thuế quá hạn 6 tháng và Tòa án ra quyết định cưỡng chế – thì hệ thống bên Tòa án mới bắn một cái tín hiệu (API Call) sang hệ thống “Danh sách đen quốc gia” để update trạng thái của cái ID đó từ “Sạch” sang “Bẩn”. Lúc này, cái database của danh sách đen mới thay đổi.

Khi mày đi mua vé máy bay, hệ thống bán vé không hề query sang bên thuế hay bên công an giao thông để hỏi “thằng này ngoan không”. Nó chỉ query đúng một chỗ là cái “Danh sách đen quốc gia” kia thôi. Nó hỏi: “ID này có trong list chặn không?”. Câu trả lời là Yes/No. Cái query này cực nhẹ, phản hồi tính bằng mili-giây, nên nó mới scale được cho hàng tỷ giao dịch.

Tức là việc xử lý dữ liệu hành vi (input) thì chậm và phân tán, nhưng việc kiểm tra trạng thái cấm (output) thì nhanh và tập trung. Đây là bài toán đánh đổi giữa Consistency (Tính nhất quán tức thì) và Availability (Tính sẵn sàng) trong định lý CAP của khoa học máy tính thôi.

Sẽ không có chuyện làm theo “thời gian thực” như vừa vượt đèn đỏ cái là 1 giây sau không mua được vé tàu. Có khi mày vi phạm cả tháng rồi, quy trình giấy tờ chạy chán chê, hệ thống nó đồng bộ dữ liệu xong xuôi (Eventual Consistency), thì cái lệnh cấm mới có hiệu lực.

Cái sự “vĩ cuồng” ở đây không phải là công nghệ siêu phàm, mà là tham vọng chuẩn hóa được cái mớ quy trình hành chính (business logic) hổ lốn giữa các bộ ban ngành để tụi nó chịu nhả dữ liệu ra cho nhau thông qua các cổng API đấy.

Hãy nhìn vào cái đề xuất của Bộ Công An hòng hiện thực hóa cái giấc mơ này. Nửa đầu là Trung Quốc nhưng nửa còn lại chính là một quốc gia Baltic mà ít người biết đến, Estonia.

Tháng 6 năm 2025, thủ tướng Phạm Minh Chính đã sang Estonia nhưng cái đặc biệt của chuyến thăm không nằm ở các buổi tiệc tùng, nghi thức ngoại giao hình thức mà nằm tại trụ sở của Cybernetica - cha đẻ của hệ thống X-road mà tao sẽ nói dưới đây.

Theo các báo cáo từ truyền thông quốc tế và cả thông tấn nhà nước, Chính phủ Việt Nam đã đề nghị thành lập một Tổ công tác chung (Joint Task Force) để Cybernetica hỗ trợ trực tiếp việc xây dựng hạ tầng chính phủ số và công dân số cho Việt Nam:

Cybernetica is recognised as one of the principal architects of e-Estonia, responsible for developing core elements of the ecosystem, including the X-Road data exchange platform, and digital identity technology... The Vietnamese Prime Minister and officials discussed with Cybernetica the application of digital solutions... and digital infrastructure investment

Họ ban đầu nằm trong Viện Điều khiển học (Institute of Cybernetics) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Estonia từ tận năm 1960, sau đó mới tách ra thành công ty tư nhân vào cuối thập niên 90 khi Liên Xô sụp đổ.

Đây là nơi tập trung những bộ não toán học và mật mã học (cryptography) khủng khiếp nhất, những kẻ coi chính phủ số là một bài toán khoa học thay vì một dự án hành chính. Tao có thể khẳng định, nếu không có Cybernetica, cái gọi là “phép màu Estonia” sẽ chỉ là đống giấy lộn nằm trong ngăn kéo của các chính trị gia.

Triết lý của hệ thống X-road chính là “The identity is central, but the data is distributed” (Định danh là tập trung, nhưng dữ liệu là phân tán) tạo nên một kiến trúc phi tập trung (decentralized), nơi các cơ quan chính phủ nói chuyện trực tiếp với nhau qua các kênh mã hóa được bảo mật bởi chữ ký số và timestamp.

Bí mật của Cybernetica nằm ở công nghệ định danh số, cụ thể là SplitKey.

Mày có bao giờ thắc mắc làm sao cái điện thoại hay thẻ ID của dân Estonia lại bảo mật đến mức không thể hack được không? Đó là nhờ công nghệ khóa chia tách (split-key technology).

Thay vì để toàn bộ khóa bí mật (private key) nằm trên một thiết bị (dễ bị mất hoặc hack), như điện thoại của mày (cilent-side share) và phần còn lại nằm trên server của nhà cung cấp dịch vụ (server-side share) thường là các đơn vị được chính phủ cấp phép như RIA ở Estonia hay có thể là Bộ Công an ở Việt Nam trong tương lai.

Về mặt toán học, nếu gọi khóa bí mật hoàn chỉnh là , thì nó được biểu diễn dưới dạng K = k1 + k2 , trong đó k1 là phần của mày và k2 là phần của “họ”. Khi mày muốn ký một giao dịch, hai phần này sẽ phối hợp với nhau qua một quy trình mật mã học cực kỳ phức tạp để tạo ra chữ ký cuối cùng mà không bao giờ cần phải “hợp thể” lại thành K ở bất kỳ đâu.

Đó là cơn ác mộng cho bất kỳ hacker nào muốn giả mạo danh tính của nạn nhân bị tấn công, dù hắn ta có thể siêu việt đến mức hack nát được server của phía chính phủ để lấy được , hắn cũng đéo thể làm gì được vì thiếu cái phần đang nằm trong con chip bảo mật trên điện thoại của mày.

Ngược lại, nếu mày bị giật điện thoại, thằng trộm cũng chỉ cầm được một đống dữ liệu rác không hoàn chỉnh vì server sẽ ngay lập tức chặn yêu cầu ký khi mày báo mất

Đây chính là linh hồn của Smart-ID, thứ cho phép dân Estonia ký mọi văn bản pháp lý chỉ bằng một cái chạm tay trên smartphone mà vẫn đạt chuẩn bảo mật cao nhất của EU (eIDAS).

Hệ thống Smart-ID dựa trên SplitKey chưa bao giờ bị bẻ khóa thành công kể từ khi ra mắt, tạo ra một độ tin cậy tuyệt đối cho nền kinh tế số.

Nhưng chính cái sự “tuyệt đối” này lại dẫn mày đến một cái bẫy khác đáng sợ hơn nhiều.

Cái bẫy nằm ở chỗ chính quyền bây giờ nắm giữ “một nửa linh hồn” số của mày.

Trong một xã hội mà mọi thứ từ mở tài khoản ngân hàng, mua bán đất đai, cho đến đi khám bệnh đều phải ký bằng VNeID (nếu nó copy mô hình này), thì việc nắm giữ cho phép chính quyền thực hiện một quyền lực tối thượng: Quyền phủ quyết sự tồn tại (The power to veto existence).

Họ không cần phải hack vào máy mày để ký bậy bạ, họ chỉ cần “đóng băng” cái phần của mày trên server là xong. Lúc đó, mày vẫn cầm điện thoại, vẫn biết mật khẩu, nhưng mày đéo thể ký được bất cứ thứ gì. Mày bị “khóa mõm” về mặt tài chính và hành chính chỉ bằng một câu lệnh trên server trung tâm.

Dù là một quốc gia châu Âu đề cao tự do cá nhân, nền dân chủ nhằm ngăn chặn sự tập trung quyền lực bởi nỗi ám ảnh Soviet thì đây vẫn là một điểm yếu chết người.

Nếu một ngày nào đó mày lỡ lời chửi bới trên mạng hoặc tham gia một hoạt động mà chính quyền coi là “không chuẩn mực”, họ không cần phải cử công an đến nhà. Họ chỉ cần liệt mày vào danh sách “hạn chế” trong hệ thống SplitKey. Ngay lập tức, mày không thể rút tiền, không thể gia hạn hộ chiếu, không thể thực hiện bất kỳ giao dịch dân sự nào vì cái khóa của mày đã bị “rút phích cắm.

Đây chính là cái mà tao gọi là “quyền lực một nửa” – họ không cần làm thay mày, họ chỉ cần khiến mày không thể làm gì nếu không có sự đồng ý của họ.

Sự nguy hiểm còn nằm ở chỗ mọi hành vi “xin phép ký” của mày đều được ghi lại (log) trên server trung tâm. Mỗi khi mày chạm tay vào điện thoại để ký một cái gì đó, server bên kia biết chính xác mày đang ở đâu, đang ký giao dịch với ai, và vào lúc nào. Đó là một hệ thống giám sát thời gian thực (real-time surveillance) ẩn mình dưới lớp vỏ bọc bảo mật mật mã học đỉnh cao

Chưa dừng lại ở đó, Cybernetica còn là cha đẻ của hệ thống bỏ phiếu điện tử (i-Voting) nổi tiếng từ năm 2005, cho phép dân ngồi ở nhà cũng có thể thực hiện quyền công dân một cách minh bạch và ngược lại có thể bị từ chối từ phía Server của nhà cầm quyền coi như mất quyền công dân.

Họ hiện đang nghiên cứu cả mật mã học hậu toán tử (post-quantum cryptography) để đảm bảo rằng kể cả khi máy tính lượng tử ra đời, hệ thống của Estonia vẫn không thể bị phá vỡ. Tại sao họ lại ráo riết thực hiện nghiên cứu này?

Bởi vì những mã khóa hiện tại đang được sử dụng như AES-256 hay các Blockchain đang đứng trước một “ngày tận thế số”. Các máy tính lượng tử trong tương lai gần (khả năng cao là năm 2030) sẽ có khả năng bẻ gãy toàn bộ các thuật toán mã hóa hiện nay như RSA hay ECC – những thứ đang bảo vệ cái khóa bí mật .

Nếu mật mã học truyền thống sụp đổ, toàn bộ cái “nhà nước số” sẽ trở nên trần trụi và dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết. Việc các quốc gia độc tài hay các chính quyền đang vội vã thu thập sinh trắc học (vân tay, mống mắt, khuôn mặt) thực chất là để chuẩn bị cho một hệ thống định danh “bất biến” mà kể cả máy tính lượng tử cũng đéo thể giả mạo được cái “bản gốc” vật lý của con người. Cuộc đua này không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề chủ quyền quốc gia trong thế kỷ 21.

Hiện nay, họ đã thương mại hóa cái kinh nghiệm “xây dựng quốc gia” này thành nền tảng UXP (Unified eXchange Platform) và đem đi bán cho khắp thế giới, từ Nhật Bản, Phần Lan đến các nước đang phát triển như Namibia hay Benin.

Tao muốn mày lưu ý một điểm: Cybernetica là một công ty tư nhân nhưng lại nắm giữ “mã nguồn” của cả một quốc gia. Điều này tạo ra một sự cộng sinh kỳ lạ. Chính phủ Estonia tin tưởng họ vì họ là những nhà khoa học yêu nước, còn họ thì dùng chính phủ làm “phòng thí nghiệm” để hoàn thiện những công nghệ bảo mật tiên tiến nhất thế giới.

Đây là Chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số (Digital Colonialism) không cần súng đạn hay tô giới, nó cần API và mã nguồn.

Tại sao một nước nhỏ xíu như Estonia lại có thể làm “đại sứ” đi rao giảng chính phủ số khắp nơi?

Bởi vì Estonia là cái vỏ bọc “trung tính” hoàn hảo nhất cho sự bành trướng của tiêu chuẩn phương Tây.

Khi mày cài đặt cái “hệ điều hành” của một quốc gia khác vào bộ máy của mình, mày đang vô tình trở thành một chư hầu về mặt dữ liệu. Các công ty như Cybernetica hay các tổ chức như NIIS nắm giữ mã nguồn, họ nắm giữ cách thức vận hành và họ có thể cài cắm những “cửa sau” (backdoors) mà các kỹ sư nước chủ nhà đéo bao giờ đủ trình độ để phát hiện ra.

Mặc dù NIIS quảng cáo X-Road là mã nguồn mở, nhưng cái “mở” đó chỉ là vẻ bề ngoài. Để vận hành và tùy chỉnh nó cho một quốc gia 100 triệu dân, mày vẫn phải phụ thuộc vào đội ngũ chuyên gia và các bản cập nhật từ Cybernetica. Đó là một sự phụ thuộc mang tính cấu trúc, biến một quốc gia có chủ quyền thành một “thuộc địa số” phải trả tiền thuê bao (subscription) cho sự tồn tại của chính mình.

Khi những gã khổng lồ hay các chính quyền độc tài muốn học theo Estonia, thứ họ thực sự muốn mua chính là cái kiến trúc “bất khả xâm phạm” mà Cybernetica đã đúc ra từ những phép tính toán học khô khan trên bảng trắng.

Cybernetica có thể tạo ra một hệ thống bất khả xâm phạm trước hacker, nhưng họ cũng đồng thời dâng hiến cho các chính quyền một cái “công tắc tổng” (kill switch) để quản lý thần dân của mình lẫn chính kẻ nghĩ mình đang kiểm soát cuộc chơi.

Giờ thì hãy chuyển sang cái mô hình mà Bộ Công An muốn đem về và tập trung dữ liệu vào tay mình.

Hệ thống X-road

Năm 1991, khi Liên Xô sụp đổ Estonia bước ra khỏi khối Xô Viết với hai bàn tay trắng đúng nghĩa đen. Một nước nghèo rớt mồng tơi, hạ tầng nát bét, điện thoại bàn kham hiếm, mùa đông lạnh cắt da cắt thịt và cái quan trọng để vận hành một quốc gia thì dựa vào bộ máy quan liêu cồng kềnh lại hoàn toàn trắng tay theo đúng nghĩa đen này lại được coi là một món quà vô giá.

Các nước phương Tây như Anh hay Đức (vừa mới thống nhất Đông-Tây) đang vật lộn với những hệ thống máy tính già cõi (legacy systems) từ thập nhiên 70-80 muốn nâng cấp, đổi mới thì phải đập đi xây lại tốn cả tỷ đô trong khi Estonia như tờ giấy trắng có thể vẽ ra bàn thiết kế mới nhất, xịn xò nhất mà không cần đập phá hệ thống cũ vậy nên thủ tướng Estonia lúc bây giờ là Mart Laar, một ông trẻ măng mới hơn 30 tuổi, đã chơi một canh bạc tất tay: Bỏ qua giai đoạn dùng giấy tờ, nhảy thẳng lên kỹ thuật số. Họ gọi chiến dịch này là “Tiigrihüpe” (Cú nhảy của con hổ - Tiger Leap).

Lúc bắt đầu họ gặp cái bẫy y hệt như Việt Nam bây giờ chính: Mạnh ai nấy làm. Bộ Công an xây database riêng, Bộ Y tế xây cái riêng, Ngân hàng xây cái riêng. Không thằng nào nói chuyện được với thằng nào vì khác ngôn ngữ lập trình, khác chuẩn dữ liệu.

Kết quả là tạo ra những “ốc đảo dữ liệu” (Data Silos). Người dân muốn làm thủ tục vẫn phải chạy hộc bơ từ sở này sang sở kia xin giấy xác nhận để nộp cho sở khác.

Quan chức Estonia lúc đó nhận ra rằng nếu cứ để tình trạng cát cứ dữ liệu này tiếp diễn, thì cái “nhà nước số” sẽ trở thành một mớ hỗn độn tốn kém và quan liêu không khác gì thời dùng giấy, chỉ là chuyển từ giấy sang file Excel thôi.

Vấn đề thứ hai là Tiền. Estonia lúc đó vẫn nghèo, làm quái gì có tiền để xây một cái “Siêu dữ liệu trung tâm” (Centralized Database) to đùng như Trung Quốc hay như Bộ Công an Việt Nam đang mơ tưởng. Mà kể cả có tiền xây, họ cũng không dám làm, vì họ thừa hiểu rủi ro của việc “bỏ tất cả trứng vào một giỏ”.

Nếu cái kho trung tâm đó bị hack hoặc bị hỏng, cả quốc gia sẽ tê liệt. Hơn nữa, với ký ức đau thương thời Xô Viết, dân Estonia cực kỳ dị ứng với việc một cơ quan quyền lực nào đó nắm giữ toàn bộ thông tin đời tư của họ. Họ cần một giải pháp rẻ tiền, phi tập trung và minh bạch.

Thế là năm 2001, X-Road ra đời để giải quyết bài toán hóc búa này. Thay vì cố gắng gom hết dữ liệu về một chỗ, X-Road tư duy ngược lại hoàn toàn: Dữ liệu ở đâu thì cứ nằm yên ở đó. Dữ liệu xe cộ cứ để Sở Giao thông giữ, dữ liệu đất đai cứ để Sở Tài nguyên giữ. X-Road chỉ đóng vai trò là một “đường ống kỹ thuật số” bảo mật để các cơ quan này trao đổi thông tin với nhau khi cần.

Khi cảnh sát dừng xe mày lại kiểm tra, họ không cần lưu dữ liệu của mày, họ chỉ cần gửi một lệnh truy vấn qua X-Road sang máy chủ của Sở Giao thông để check bằng lái. Sở Giao thông trả lời “Ok, bằng thật”, thế là xong. Cách làm này vừa rẻ (không tốn tiền xây server khổng lồ), vừa an toàn (hack được một chỗ không có nghĩa là hack được cả nước), vừa đảm bảo quyền lực không bị tập trung vào tay một bộ nào cả.

Cơ quan chịu trách nhiệm vận hành và bảo trì cái xương sống X-Road của Estonia có tên là RIA (viết tắt của tiếng Estonia: Riigi Infosüsteemi Amet, tiếng Anh là Information System Authority, dịch nôm na là Cục Hệ thống Thông tin Quốc gia).

Nhưng khoan đã, cái điều quan trọng nhất mà mày cần phải khắc cốt ghi tâm không phải là cái tên của nó, mà là nó trực thuộc ai.

Đây chính là điểm khác biệt sinh tử giữa một chế độ phục vụ người dân và một chế độ cai trị bằng mệnh lệnh và dùi cui.

RIA trực thuộc Bộ Kinh tế và Truyền thông (Ministry of Economic Affairs and Communications).

Ở Việt Nam, dữ liệu quốc gia và định danh số (VNeID) đang bị Bộ Công an sống chết đòi nắm giữ và quản lý. Tư duy của công an là tư duy an ninh, coi người dân là đối tượng tiềm năng cần giám sát.

Còn ở Estonia, hệ thống này nằm trong tay Bộ Kinh tế. Tư duy của Bộ Kinh tế là tư duy dịch vụ, coi người dân là khách hàng, làm sao để thủ tục nhanh gọn nhất để dòng tiền và hàng hóa lưu thông, tạo ra GDP.

Việc đặt X-Road dưới quyền Bộ Kinh tế thay vì Bộ Nội vụ hay Cảnh sát là một tuyên ngôn rõ ràng: **Chính phủ số (E-Goverment) là để thúc đẩy phát triển quốc gia, không phải để kiểm soát an ninh.**

Vậy RIA thực chất làm gì? Nó không phải dạng ông trùm nắm giữ dữ liệu bởi vì nó phân tán ở các bộ ngành khác, vai trò RIA giống như một Đội công binh cầu đường. Nhiệm vụ của nó là:

Thứ nhất, nó phát triển và bảo trì mã nguồn cốt lõi của X-Road, đảm bảo cái “đường ống” này luôn thông suốt, bảo mật và không bị tắc nghẽn. Nó lo phần kỹ thuật: chuẩn hóa API, cấp chứng thư số, và vận hành các máy chủ định tuyến trung tâm.

Thứ hai, nó chịu trách nhiệm về an ninh mạng quốc gia (thông qua đơn vị CERT-EE). Vì X-Road là huyết mạch của cả nước, RIA phải túc trực 24/7 để chống đỡ các cuộc tấn công từ hacker (đặc biệt là từ ông hàng xóm Nga). Nó bảo vệ đường ống, chứ không soi mói xem trong ống đang chảy cái gì.

Thứ ba, và cái này cực hay, RIA không làm việc một mình. Để tránh việc độc quyền công nghệ, Estonia đã bắt tay với nước láng giềng Phần Lan để thành lập một tổ chức phi lợi nhuận quốc tế tên là NIIS (Nordic Institute for Interoperability Solutions) vào năm 2017.

Nhiệm vụ của NIIS là quản lý mã nguồn của X-Road. Tức là bây giờ, cái cốt lõi của X-Road không còn thuộc riêng về chính phủ Estonia nữa, mà nó là một sản phẩm mã nguồn mở được phát triển chung bởi cộng đồng quốc tế. Điều này đảm bảo rằng không một chính trị gia hay một đảng phái nào ở Estonia có thể bí mật cài cửa hậu (backdoor) vào X-Road để theo dõi dân, vì mã nguồn là công khai và được giám sát bởi cả Phần Lan và Iceland.

Nhưng thử thách kinh hoàng nhất đến vào năm 2007, một sự kiện được coi là “Chiến tranh mạng cấp nhà nước đầu tiên trên thế giới”. Năm đó, Estonia quyết định di dời tượng đài lính đồng (biểu tượng thời Xô Viết) khỏi trung tâm thủ đô Tallinn. Nga cay cú. Ngay lập tức, một cuộc tấn công từ chối dịch vụ (DDoS) khổng lồ ập vào Estonia.

Các trang web chính phủ, ngân hàng, báo chí sập toàn tập trong nhiều ngày. Hệ thống ATM tê liệt, người dân không rút được tiền, chính phủ gần như bị bịt mắt. Đây là cú tát trời giáng khiến Estonia tỉnh ngộ ra một lỗ hổng chết người: Dù hệ thống phân tán X-Road rất xịn, nhưng nếu đường truyền internet bị đánh sập hoặc lãnh thổ bị xâm chiếm vật lý, thì quốc gia số cũng “bay màu”.

Cách họ giải quyết cuộc khủng hoảng 2007 này mới thực sự là đỉnh cao trí tuệ, biến họ thành bất tử.

Thứ nhất, họ là quốc gia đầu tiên áp dụng công nghệ Blockchain (cụ thể là KSI Blockchain) vào hệ thống nhà nước từ năm 2008, trước cả khi Bitcoin ra đời. Họ dùng Blockchain không phải để đào tiền ảo, mà để bảo vệ tính toàn vẹn của dữ liệu. Mọi hành động truy cập, sửa đổi dữ liệu trên X-Road đều được ghi lại trên chuỗi khối không thể tẩy xóa. Nếu một thằng hacker hay một quan chức biến chất lén lút sửa hồ sơ đất đai hay xóa án tích, hệ thống sẽ phát hiện ra ngay lập tức vì mã băm (hash) bị thay đổi. Điều này tạo ra sự minh bạch tuyệt đối, khiến dân tin vào hệ thống vì biết rằng không ai, kể cả Thủ tướng, có thể sửa dữ liệu mà không để lại dấu vết.

Để giải quyết nỗi lo bị xâm lược hoặc bị đánh sập server trong nước, Estonia đẻ ra khái niệm **”Đại sứ quán Dữ liệu” (Data Embassy). Họ nhận ra rằng lãnh thổ vật lý có thể bị chiếm, nhưng lãnh thổ số thì có thể di tản. Họ thuê các máy chủ đặt tại Luxembourg (một nước đồng minh an toàn), cài đặt bản sao lưu quan trọng nhất của quốc gia ở đó. Khu vực máy chủ này được công nhận là “lãnh thổ chủ quyền” của Estonia theo luật pháp quốc tế, giống như đại sứ quán thật vậy.

Nếu ngày mai Tallinn bị thiên tai hay chiến tranh san phẳng, chính phủ Estonia vẫn có thể kích hoạt hệ thống từ Luxembourg và tiếp tục vận hành quốc gia, trả lương hưu, thu thuế như bình thường. Đây là tư duy “State as a service not a place”.

X-Road của Estonia thành công không phải vì công nghệ của nó quá cao siêu (thực ra code của nó khá nhẹ và mã nguồn mở), mà vì nó giải quyết được bài toán Niềm tin.

Họ gặp khó khăn vì nghèo, họ giải quyết bằng phân tán (decentralization).

Họ gặp khó khăn vì bị tấn công mạng, họ giải quyết bằng Blockchain và Đại sứ quán dữ liệu.

Và quan trọng nhất, họ giải quyết nỗi sợ độc tài bằng cơ chế minh bạch “người dân giám sát lại chính quyền”. Đó là lý do tại sao khi bọn quan chức Việt Nam hay Trung Quốc đòi học theo Estonia nhưng lại lờ đi cái lõi “phi tập trung” và “quyền giám sát”, thì đó chỉ là sự sao chép kệch cỡm và dối trá mà thôi.

Siêu ứng dụng VNeID

Cách đây 5 năm trước, khoảng 60-70 triệu người Việt Nam bị cưỡng ép một cách khó hiểu để chuyển đổi sang dạng Căn cước công dân kiểu mới giữa lúc dịch COVID đang ở cao trào và yêu cầu phải Định danh mức 2 trên VNeID vài năm sau đó chỉ để Siêu bộ Công An nắm toàn bộ thông tin hành chính, hồ sơ công dân trong tay.

Sắp tới lại còn lại đề xuất cấp Email, Mạng xã hội, Ví điện tử trên VNeID lẫn định danh của địa chỉ IP lẽ nào chỉ mỗi mình tao thấy rợn người chăng?

Nó chính là mô hình Wechat của Trung Quốc mà Tô Lâm thèm khát copy về cho bằng được trong nhiệm kỳ của mình. Ở Trung Quốc, WeChat làm được tất cả mọi thứ nên chính phủ chỉ cần nắm đầu thằng Tencent là nắm được toàn bộ cuộc đời dân chúng.

Nhưng ở Việt Nam, dân xài Facebook, Gmail, Zalo, chuyển khoản qua App ngân hàng riêng lẻ. Dữ liệu bị phân tán, và quan trọng nhất là server của Facebook/Google nằm ở nước ngoài, Bộ Công an không thể thò tay vào server của Mỹ để lấy dữ liệu real-time được.

Vì thế, cách duy nhất để kiểm soát toàn diện là gom tất cả về sân nhà. Cái đề xuất cấp email và mạng xã hội trên VNeID chính là nỗ lực tạo ra một “hệ sinh thái nhà nước” để lùa dân vào đó. Một khi mày dùng email của VNeID, chat trên VNeID, thanh toán qua VNeID, thì mọi dữ liệu đó nằm ngay trên server của Bộ Công an, không cần phải gửi công văn sang Mỹ xin xỏ nữa.

Nhìn vào cái bảng để cày điểm nó chính xác là Gamification (game hóa) hay nói đúng hơn chính là công nghệ điều chỉnh hành vi (Behavioral Engineering). Các điểm thưởng cho việc “tương tác với đại biểu Quốc hội”, “góp ý dự thảo”, “phản ánh kiến nghị”. Nghe thì có vẻ dân chủ, nhưng thực chất là nó đang huấn luyện dân chúng như huấn luyện thú cưng. Mày ngoan, mày làm theo ý tao, mày tương tác trong khuôn khổ tao vẽ ra thì tao cho mày cái bánh quy (giảm thuế, giảm phí).

Còn nếu mày không tham gia, hoặc mày chống đối, mày sẽ bị tước đi những quyền lợi đó. Nó biến “Quyền lợi” (thứ mặc định mày phải có) thành “Đặc quyền” (thứ mày phải ngoan mới được ban phát).

Nguy hiểm nhất là nó dùng lợi ích kinh tế (giảm thuế 10%) để dụ dỗ người dân tự nguyện bán đứng dữ liệu và quyền riêng tư của mình. Mấy bà bán cá, mấy ông xe ôm sẽ không quan tâm đến triết học tự do đâu, họ thấy được giảm tiền là họ lao vào làm, và vô tình họ trở thành những con cừu trong hệ thống dữ liệu đó.

Làm gì có chuyện nhà nước sẵn sàng mất đi 10% tiền lẻ trừ khi nó đổi lại nắm được 100% dòng tiền mày đang lẩn tránh khỏi hệ thống chính thức bằng việc mua bán bằng tiền mặt không ghi hóa đơn ví dụ như bán hàng online ngày xưa được 10 đồng, giấu 5 đồng thì chỉ cần đánh thuế trên % doanh thu 5 đồng còn lại bây giờ khi mày ham cái danh hiệu “Công dân số tích cực” phải khai cho đủ 10 đồng Tính ra tổng số tiền thuế mày nộp vào ngân sách sẽ tăng vọt, chứ giảm cái mẹ gì.
Đây là đòn đánh vào lòng tham vụn vặt để triệt tiêu kinh tế ngầm, ép mày tự nguyện chui đầu vào rọ quản lý tài chính.

Về việc xác thực sinh trắc học ngân hàng và thuế-phần mềm-máy tính tiền-hóa đơn điện tử chính là mảng ghép tài chính quan trọng cho việc này.

Một hệ thống cai trị hoàn hảo phải luôn luôn nắm được dòng tiền vào/ra đến đâu và giao dịch đấy được thực hiện bởi chủ thể nào.

Ngay cả một miếng vàng được mua ở tiệm Mi Hồng lúc 12h37 ngày X tháng Y năm 203x cũng có thể xác định được đối tượng nào với giao dịch qua hệ thống bank từ đó họ biết được toàn bộ cuộc đời của người bị giám sát ấy chỉ bằng một câu lệnh truy vấn đơn giản bằng CCCD

Quyết định 2345 bắt buộc xác thực sinh trắc học khi chuyển tiền trên 10 triệu không chỉ là để chống lừa đảo (đó là lý do bề nổi), mà lý do sâu xa là để định danh từng đồng xu di chuyển trong nền kinh tế.

Khi kết hợp với việc ép các hộ kinh doanh dùng máy tính tiền kết nối dữ liệu thuế, nhà nước sẽ biết chính xác mày thu bao nhiêu, chi bao nhiêu, ăn bát phở ở đâu.

Mục tiêu cuối cùng là triệt tiêu nền kinh tế tiền mặt (cash economy).

Khi tiền mặt biến mất, mày không thể trốn đi đâu được. Mày lệch sóng, nó chỉ cần bấm nút đóng băng tài khoản (như kiểu Canada từng làm với đám biểu tình xe tải phong tỏa 280 tài khoản ngân hàng với tổng số tiền hơn 7,8 triệu đô la Canada đã bị khóa chặt chỉ trong vài ngày lẫn những người dân thường gửi tiền ủng hộ đồ ăn qua các quỹ GiveSendGO, hay Trung Quốc làm với danh sách đen), là mày chết đói theo đúng nghĩa đen.

Tiếp theo, về chuyện Trừ điểm. Chắc chắn 100% là sẽ có trừ điểm, không sớm thì muộn. Hiện tại dự thảo chỉ nói về “Cộng điểm” là để mị dân, để cho cái liều thuốc độc này nó có vị ngọt ban đầu thôi.

Mày cứ tư duy logic mà xem:

Nếu chỉ có cộng điểm mà không có trừ điểm, thì sau một thời gian, thằng nào cũng max điểm, thằng nào cũng là "Công dân hạng A", lạm phát điểm số xảy ra thì cái bảng xếp hạng còn ý nghĩa mẹ gì nữa?

Bản chất của xếp hạng là phải có phân loại: Thằng Giàu - Thằng Nghèo, Thằng Ngoan - Thằng Hư.

Muốn duy trì quyền lực bắt buộc phải tạo ra sự sợ hãi.

Sau khi mày đã lệ thuộc vào VNeID để đi khám bệnh, để nộp thuế, để xin học cho con (vì tiện lợi và rẻ), thì lúc đó nó mới ra một cái thông tư bổ sung nhẹ nhàng: “Vi phạm giao thông trừ 50 điểm”, “Nói xấu chế độ trừ 100 điểm”, “Trễ nợ ngân hàng trừ 200 điểm”.

Lúc đấy mày đã nằm gọn trong lưới rồi, cựa quậy thế quái nào được nữa. Mày sẽ rơi vào cảnh “há miệng mắc quai”, muốn bỏ không dùng cũng không được vì mọi quyền lợi thiết yếu đã bị cột chặt vào số điểm đó rồi.

Liệu chúng nó có làm nổi cái hệ thống chấm điểm realtime cho 60-70 triệu dân với hàng tỷ transaction mỗi ngày trên VNeID không?

Câu trả lời là: Vừa Có vừa Không.

Không thể làm một hệ thống “real-time” mượt mà như game online đâu. Hạ tầng công nghệ của nhà nước (thường là thuê outsource sân sau làm, ăn chia phần trăm) thì chất lượng code và server như hạch. Mày cứ nhìn cái app VNeID lúc mới ra, lag lên lag xuống, lỗi tùm lum là hiểu.

Để xử lý được lượng data khổng lồ gồm email, mạng xã hội, thanh toán, chấm điểm hành vi cùng lúc, cần một hạ tầng cloud cực khủng và đội ngũ kỹ sư tầm cỡ Google/Facebook vận hành 24/7. Nhà nước không có năng lực đó. Cho nên, cái viễn cảnh “mạng xã hội VNeID” khả năng cao sẽ là một cái “bánh vẽ” chết yểu hoặc hoạt động như một cái xác sống vì trải nghiệm người dùng quá tệ (UX/UI kém).

Nhưng Có thể ở chỗ: Nó không cần phải mượt, nó chỉ cần có chức năng chặn.

Nó không cần chấm điểm mày từng giây. Nó chỉ cần ghi nhận log hành vi của mày, chạy batch processing vào cuối ngày để cập nhật điểm. Và quan trọng nhất, nó nắm cái “công tắc” định danh. Dù app có lag, nhưng nếu quy định là “Không có điểm VNeID thì không được giảm thuế”, thì dân vẫn phải cắn răng mà dùng.

Sự nguy hiểm không nằm ở sự tinh vi của công nghệ, mà nằm ở sự độc quyền cưỡng chế. Nó chấp nhận hệ thống cùi bắp, miễn là nó đạt được mục đích thu thập dữ liệu và phân loại dân cư.

Sự gấp gáp điên cuồng hiện tại, ép làm CCCD gắn chip, ép định danh mức 2, việc sáp nhập tỉnh thành và sắp xếp lại bộ máy hành chính rồi đẻ ra cái chấm điểm này, nó cho thấy bọn cầm quyền đang rất sợ hãi và thiếu tiền đến mức phải làm mọi giá nhằm phục vụ cho sự tập trung quyền lực ở mức cao độ.

Chúng nó sợ mất kiểm soát khi xã hội biến động, và chúng nó thèm khát nguồn thu thuế từ kinh tế số và kinh tế ngầm để bù đắp cho cái ngân sách đang rỗng tuếch vì tham nhũng và đầu tư công kém hiệu quả. Việc tập trung hóa quyền lực vào VNeID và Bộ Công an là nước cờ sinh tồn của chế độ: Nắm dữ liệu là nắm tất cả.

Kết quả của cái sự “học đòi” nửa mùa này sẽ không tạo ra một Dystopia ngầu lòi, lạnh lùng và hiệu quả như trong phim Cyberpunk 2077 đâu. Nó sẽ tạo ra một cái “trại súc vật” phiên bản lỗi, chắp vá, lag lòi kèn và đầy rẫy “cửa sau” (backdoor).

Hệ thống đó sẽ hành dân là chính: Lỗi hệ thống thì dân chịu, dữ liệu bị lộ hay bị bán thì dân đen lãnh đủ, còn quan chức thì vẫn núp bóng quy trình để trục lợi từ chính cái quyền lực cấp/khóa điểm số đó. Nó sẽ biến tướng thành công cụ để tham nhũng vặt (petty corruption) ở quy mô kỹ thuật số, nơi mà quyền truy cập dữ liệu trở thành món hàng để mặc cả.

Vậy giờ làm gì?

Tao nói luôn con cháu của mày sẽ đổ lỗi cho quá khứ ở chính bậc ông bà cha mẹ chúng nó mang cái sự hèn nhát, cái tư duy “an phận thủ thường”, “tránh voi chẳng xấu mặt nào” nó đã ăn sâu vào tủy xương của dân mình qua bao nhiêu đời nay rồi ra làm dê tế thần cho mọi bất hạnh của chúng ngày sau.

Người ta cứ đổ tại số phận, đổ tại thời thế, nhưng thực ra là đổ tại cái sự lười biếng trong tư duy và sự khiếp nhược trong hành động.

Con cháu sau này nó sẽ không chửi thằng cai trị tàn ác đâu, vì bản chất của kẻ cai trị là muốn nắm quyền, giống như con sói thì phải ăn thịt. Nó sẽ chửi chính ông cha nó, tức là tao và mày, là tại sao thấy cái lồng sắt đang được dựng lên sờ sờ ra đó mà vẫn ngoan ngoãn chui vào, thậm chí còn tranh nhau chui vào cho nhanh để được khen là “công dân gương mẫu”.

Cái bi kịch lớn nhất không phải là sự áp bức của đám Tô Lâm hay bộ máy công an trị, mà là sự đồng thuận trong im lặng của đám đông. Khi VNeID bị ép tích hợp vào ngân hàng, vào bệnh viện, vào bảo hiểm, đó là lúc chúng nó đang thắt cái thòng lọng vào cổ từng người một.

Nhưng dân mình thì sao? Thấy phiền một tí nhưng tặc lưỡi “thôi làm cho xong để còn đi làm ăn”, thấy được giảm mấy đồng thuế lẻ thì hí hửng “nhà nước quan tâm”.

Chính cái tư duy vụn vặt, tham bát bỏ mâm ấy là mảnh đất màu mỡ nhất để cái chế độ độc tài kỹ thuật số này nó cắm rễ.

Mày không dám phản đối, mày không dám ho he, mày tự nguyện dâng hiến quyền riêng tư, quyền kiểm soát tài sản của mày cho nó, thì đến lúc nó siết dây, mày kêu ai? Vẫn là cái chiêu ninh ếch trong nồi cũ kỹ, siết dây thòng lọng dần dần cho đến khi không còn kêu được nữa.

Con cháu mày sau này sẽ sống trong một cái trại súc vật đúng nghĩa, nơi mà tiền của nó là tiền số do nhà nước cấp quota, đi đâu làm gì cũng bị camera soi, muốn chữa bệnh phải xem điểm công dân có đủ không.

Lúc đó nó quay lại hỏi:

"Bố ơi, ngày xưa lúc chúng nó bắt đầu làm cái VNeID này, bố đã làm gì?"

Mày trả lời sao?

"À lúc đó bố sợ, bố bận kiếm tiền, bố nghĩ chắc nó chừa mình ra"?

Nhục lắm. Cái giá của tự do bao giờ cũng đắt, nhưng cái giá của sự nô lệ còn đắt hơn gấp vạn lần vì nó trả bằng tương lai của cả dòng họ.

Thay đổi được không? Được chứ. Nhưng không phải là cầm cờ xuống đường để cho nó bắt, cái đó là dại. Một nhóm người với gậy gộc tay không cầm băng rôn đi biểu tình mà đòi thay đổi một chế độ cai trị không sợ búa rìu dư luận hay cái nhìn soi xét của quốc tế chỉ vì 99% dân số còn lại chấp nhận an phận thủ thường.

Các chế độ độc tài luôn cố gắng xây dựng hình ảnh mình là “Cha mẹ”, là “Vĩ đại”, là “Tầm nhìn thiên niên kỷ”. Những từ ngữ như “Cách mạng 4.0”, “Chính phủ kiến tạo” được dùng để lòe dân, khiến dân cảm thấy mình nhỏ bé và ngu dốt trước tầm nhìn của lãnh đạo.

Thay đổi bắt đầu từ cái đầu lạnh và sự phản kháng thụ động (passive resistance) thông minh. Sự phản kháng nằm ở chỗ mày phải nhận thức rõ: Dữ liệu là máu, Tiền mặt là oxy.

Mày phải giữ được cái thế giới thực của mày, đừng để nó số hóa 100%. Mày dùng tiền mặt bất cứ khi nào có thể, mày đừng bao giờ khai báo thừa thãi bất cứ cái gì nó không ép, mày dạy cho con cái mày hiểu giá trị của sự riêng tư, mày lan tỏa cái sự thật trần trụi về hệ thống này cho những người xung quanh để họ bớt cái ảo tưởng màu hồng đi.

Một người tỉnh ngộ thì khó, nhưng một triệu người tỉnh ngộ và âm thầm bất tuân dân sự, âm thầm giữ lại những “khoảng tối” mà nhà nước không soi tới được, thì cái hệ thống giám sát kia có hiện đại đến mấy cũng sẽ bị quá tải và rệu rã.

Tiếng cười là kẻ thù lớn nhất của sự sợ hãi. Khi người dân bắt đầu nhìn bộ máy cai trị với ánh mắt khinh bỉ (”À, hóa ra tụi bay chỉ là lũ chủ tiệm cầm đồ đi đòi nợ thuê chứ viễn kiến cái mẹ gì”), thì cái uy quyền của chế độ đó sụp đổ trong tâm trí họ.

Một người dân đã khinh bỉ chính quyền thì không bao giờ có thể bị nô dịch hoàn toàn được nữa.

Đừng chờ đợi ai cả, chính mày phải là người đầu tiên từ chối làm con cừu ngoan ngoãn trong cái trại súc vật số này. Mày dám nhìn thẳng vào sự hèn nhát của thế hệ mình, đọc hết bài viết này, đấy đã là bước đầu tiên của sự dũng cảm rồi.

Dẫu sao thì một ngọn đuốc nhỏ vẫn hơn là cả khu rừng chìm sâu trong bóng tối không có lấy nổi lời thỏ thẻ.

Bocchi981

6 tháng 1 năm 2026.

P/s: Muốn share bài nhớ đừng dùng Zalo.