Kunnen we zonder Microsoft? In Duitsland proberen ze het

Geen Outlook om te mailen, geen Word om teksten te schrijven en geen Excel om berekeningen te maken: een toekomst zonder Microsoft lijkt voor veel organisaties onmogelijk. Toch overwegen steeds meer overheden en bedrijven het, nu het besef indaalt dat we voor onze technologie wel érg vastzitten aan de Verenigde Staten.

Amsterdam wil in 2035 onafhankelijk zijn van niet-Europese techbedrijven, kondigde de gemeente deze week aan. En een Duitse deelstaat probeert nu al Microsoft-loos te werken. "Dat kan ook in Nederland, maar niet van vandaag op morgen", zegt Ewout Irrgang, die vanuit de Rekenkamer de overheid controleert op techgebruik.

Nu we de VS onder president Donald Trump niet meer zomaar als bondgenoot kunnen beschouwen, groeit de twijfel over het gebruik van Amerikaanse software. Recent zijn er bijvoorbeeld veel zorgen over de Amerikaanse overname van het bedrijf Solvinity, dat onder meer verantwoordelijk is voor de werking van DigiD.

Amerikaanse bedrijven, ook Solvinity, zijn verplicht gegevens te verstrekken als bijvoorbeeld de FBI daarom vraagt. Ook als het gaat om gevoelige Nederlandse persoonsgegevens.

Vergeleken met DigiD lijkt Microsoft misschien minder risico te vormen. Maar ook bijvoorbeeld Word-documenten kunnen in theorie opgevraagd worden door de Amerikaanse overheid. "Als er vanuit de Amerikaanse overheid wordt bevolen dat er op de Europese tak van Microsoft moet worden ingegrepen, zal de Amerikaanse Microsoft-baas dat echt niet weigeren", zegt technologiedeskundige Bert Hubert.

De Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein stopt met Amerikaanse computerprogramma's. 30.000 ambtenaren, rechters en politiemensen moeten overstappen op andere programma's. Dat gaat met horten en stoten. "Collega's begonnen zelfs whatsappgroepen om te vragen of mailtjes wel waren aangekomen":

De zorgen over Amerikaans ingrijpen zijn niet alleen theoretisch. Vorig jaar stelde de Amerikaanse regering sancties in tegen het Internationaal Strafhof in Den Haag. Microsoft moest de e-mailaccounts van onder meer hoofdaanklager Karim Khan van de ene dag op de andere afsluiten.

Irrgang: "Het is dus echt noodzakelijk om onze afhankelijkheid van de VS af te bouwen. Er zijn nu risico's voor de veiligheid van onze gegevens, maar ook voor het functioneren van de dienstverlening van de overheid."

In een reactie zegt Microsoft zijn diensten aan het Internationaal Strafhof destijds niet volledig te hebben stopgezet of opgeschort. "Sancties werken altijd gericht en juridisch afgebakend, niet generiek."

'Bedrijven kunnen niet om Trumps bevel heen'

Maar Hubert schetst een ander risicovol scenario: "Als we nu plannen maken vanuit Nederland en Europa hoe we met Trump moeten omgaan, dan doen we dat op een server die in handen is van Trump zelf. Als burger kun je nog denken: ach, wat zal het uitmaken. Maar op overheidsniveau moet je er nu rekening mee houden dat Trump zomaar weer iets geks doet."

Microsoft zegt dat "binnen de dienstverlening van Microsoft data wordt verwerkt en opgeslagen in Europa". "Daarnaast zijn er alternatieve opties voor continuïteit, mocht het leveren van diensten vanuit de VS worden beperkt."

Ook dat stelt de experts niet gerust. Irrgang: "Over al die Amerikaanse bedrijven die zeggen 'bij ons zijn je gegevens veilig', zeg ik: ze kunnen van het Witte Huis een bevel krijgen om gegevens te leveren. Daar kunnen we niet omheen."

Amsterdam wil eigen cloud

Het probleem voor Nederlandse organisaties die willen overstappen: in één keer overgaan op Europese softwarebedrijven, zoals ze in Sleeswijk-Holstein proberen, levert veel problemen op. Irrgang: "We moeten waarschijnlijk concessies doen qua gebruiksgemak. Maar het kan wel degelijk, stap voor stap. Je moet gaan kijken bij welke diensten het grootste risico ligt."

De gemeente Amsterdam heeft daarvoor een stappenplan, zegt wethouder Alexander Scholtes. "We gaan beginnen met alternatieve, Europese werkpleksoftware."

Meteen helemaal stoppen met Microsoft gaat niet, erkent Scholtes, want dat bedrijf levert veel diensten aan de gemeente. "We hebben heel lang gedacht: we willen al onze software van één partij. Nu moeten we de andere kant op met verschillende, Europese aanbieders. We moeten gaan kijken wat werkt en wat niet werkt. Kan hun software goed communiceren met de Microsoft-software?"

Amsterdam wil ook gaan werken met eigen cloudopslag. Scholtes: "We willen dat al onze belangrijke systemen en data op een autonome cloud staan, dus servers die in Nederland staan en waar je zelf regie over hebt."

Irrgang pleit ervoor dat de Rijksoverheid die cloudtaak op zich neemt. "Je wilt dat de Rijksoverheid als één overheid opereert en bijvoorbeeld een soevereine cloud heeft, zoals in Frankrijk het geval is."