Sjors Hofstede
datajournalist Nieuwsuur
Nederlandse auteurs zijn woedend op Meta, het moederbedrijf van Facebook, Instagram, en WhatsApp. Zij beschuldigen het techbedrijf ervan zonder toestemming hun teksten te hebben gebruikt voor de ontwikkeling van Meta's chatbot.
Uit rechtbankdocumenten uit de Verenigde Staten blijkt dat Meta tientallen terabytes aan teksten gebruikte uit een illegale online database. Daarmee ontwikkelde het bedrijf het taalmodel waarop de chatbot draait. Ook Nederlandse auteurs staan in die online database.
"Ik voel me bestolen", reageert bestsellerauteur en journaliste Sacha Bronwasser. "Het is absurd wat dat bedrijf doet", zegt haar collega schrijver en regisseur Philip Huff. "Maar omdat ze zo groot zijn, komen ze er mee weg. Het is gewoon klassiek kolonialisme: een hele grote entiteit pakt wat het wil hebben."
'Maffiapraktijken'
De illegale database - bekend onder de naam LibGen (Library Genesis) - bestaat uit zo'n 7,5 miljoen boeken en 81 miljoen onderzoeksartikelen. De collectie groeit dagelijks. Uit een analyse van Nieuwsuur blijkt dat in de database ook duizenden boeken van Nederlandse auteurs staan. Ook andere grote techbedrijven, zoals Anthropic en OpenAI, hebben de database overigens gebruikt.
Ter illustratie: alleen al van de 49 bestsellers die in 2023 door Nederlandse auteurs werden geschreven, stond meer dan de helft in de database op het moment dat Meta daar gebruik van maakte (zie verantwoording onderaan dit artikel). Van sommige auteurs, zoals van romanschrijver Arthur Japin, staan er twintig Nederlandstalige titels in.
De Auteursbond, de beroepsorganisatie voor Nederlandse schrijvers, riep schrijvers die zich benadeeld voelen op zich te melden. Er zijn al ruim 600 reacties binnengekomen, zegt Anja Sicking, voorzitter van de sectie Literaire auteurs. Zij noemt het handelen van de techbedrijven "maffiapraktijken".
Je mag niet zomaar auteursrechtelijk werk van anderen gebruiken als je daar geen toestemming voor hebt.
Populaire chatbots zoals ChatGPT zijn getraind met enorme hoeveelheden bestaande tekst. Uit die tekst herkent de software met behulp van kunstmatige intelligentie patronen en kan het tekst voorspellen. Zo werkt ook Meta's taalmodel, dat sinds kort voor Nederlandse gebruikers beschikbaar is op Facebook en WhatsApp.
Voor het trainen van die modellen vragen de bedrijven geen toestemming aan de schrijvers van teksten. Het leidt tot een aanhoudende stroom van rechtszaken tegen de techbedrijven. Die boekten onlangs nog een overwinning toen Amerikaanse rechters klachten van auteurs tegen Meta en Anthropic afwezen. Volgens de rechters creëren de taalmodellen van de bedrijven iets nieuws en valt het gebruik van de teksten daarmee onder fair use (redelijk gebruik).
Dat principe bestaat niet in Nederland en Europa, zegt marketing- en AI-jurist Charlotte Meindersma. "En dus is wat Meta doet hier niet toegestaan. Je mag niet zomaar auteursrechtelijk werk van anderen gebruiken als je daar geen toestemming voor hebt."
Voor het gebruik van grote hoeveelheden tekst voor wetenschappelijk onderzoek geldt wel een uitzondering, maar die gaat volgens Meindersma in dit geval niet op. Meta gebruikte de teksten namelijk met een commercieel doel.
In een reactie aan Nieuwsuur zegt Meta dat wat het bedrijf doet wél mag. Op directe vragen gaat het bedrijf niet in. Wel benadrukt Meta dat zijn taalmodellen "ongelooflijke innovatie, productiviteit en creativiteit stimuleren".
Juridische stappen
De auteurs zien niets in dat argument. "Innovatie is geen excuus voor immorele activiteiten", zegt schrijver Huff. "Bovendien kun je je afvragen of ze wel zo innovatief zijn, want blijkbaar kunnen die taalmodellen niet tot iets komen zonder acht miljoen boeken."
De Auteursbond beraadt zich nu op juridische stappen, zegt Sicking. "Maar dat is ingewikkeld, omdat het hele grote Amerikaanse partijen zijn waar je tegen moet strijden."
Ook de EU wil de praktijken van de techbedrijven aan banden leggen: met de AI Act, die volgende week van kracht wordt. In een gedragscode die bij de wet hoort, staat dat bedrijven toestemming nodig hebben en transparant moeten zijn over data waarmee ze hun modellen trainen. Meta heeft al laten weten de code niet te willen ondertekenen.
De Europese Commissie zegt tegen Nieuwsuur dat álle bedrijven zich vanaf 2 augustus moeten houden aan de AI Act. Als Meta de gedragscode niet tekent, kan het bedrijf te maken krijgen met strengere controles vanuit Brussel, zo benadrukt de commissie.
