Ponowne przeliczenie głosów? Oto fakty i mity, które warto znać

— W 1930 r. podczas wyborów brzeskich (w których zablokowano opozycję — red.) oraz w 1947 r. (w których pomagali m.in. członkowie komisji — red.) — precyzuje.

I dodaje, że obecnie to nie pierwszy raz, gdy próbuje się zbudować mit o wielkich nieprawidłowościach, inspirowany przez polityków. Jego zdaniem jednak nie doszło do celowego fałszowania, które mogłoby mieć wpływ na wynik wyborów. Dlaczego? Oto mity i fakty o wyborach i stwierdzaniu ich ważności.

Czy można przeliczać wszystkie głosy i po co?

Część polityków i działaczy Koalicji Obywatelskiej apeluje o ponowne przeliczenie głosów we wszystkich ponad 32 tysiącach obwodowych komisji wyborczych. Ich zdaniem, właśnie taki powinien być efekt ponad 50 tysięcy protestów wyborczych oraz anomalii statystycznych wykrytych – według wyliczeń dr. Krzysztofa Kontka ze Szkoły Głównej Handlowej – w mniej więcej tysiącu komisji. W nawoływaniu do ponownego przeliczenia głosów najbardziej aktywny jest Roman Giertych, adwokat, poseł Koalicji Obywatelskiej. Czy przeliczenie głosów jest możliwe?

Teoretycznie tak. Jak jednak wskazuje Wiesław Kozielewicz, po pierwsze prawo co do zasady nie przewiduje takiej procedury, a po drugie byłaby to trudna, długa i kosztowna operacja. Co więcej, można przypuszczać, że jej wyniki mogłyby być podważane. Jak wynika z danych PKW, w dniu drugiej tury wyborów działały 32 143 komisje obwodowe, liczące 266 782 członków, którzy przeliczyli ponad 20 mln kart do głosowania. To dzięki ich pracy można było poznać wynik wyborów już w poniedziałek. Wszystkie działania komisji są protokołowane, a nawet błędne protokoły są archiwizowane, aby można było odtworzyć proces liczenia. Kto teraz miałby wykonać ich pracę i na jakiej podstawie? I tu pojawia się problem prawny.

Kiedy może dojść do przeliczenia głosów?

Zgodnie z prawem Sąd Najwyższy może zdecydować o przeprowadzeniu oględzin kart wyborczych, czyli właśnie ponownego przeliczenia, jeśli w wyniku złożonych protestów wyborczych istniały uzasadnione przesłanki o nieprawidłowościach. Aby zatem zarządzić przeliczenie w każdej komisji, w proteście wyborczym muszą paść konkretne, uprawdopodobnione zarzuty.

Wiesław Kozielewicz przypomina, że lata temu takim dowodem nie było nawet oświadczenie wyborców, którzy twierdzili, że oddali w danej komisji głosy na danego kandydata, a ten otrzymał ich zero.

— Ja wówczas uważałem, że powinno się przeliczyć głosy, ale prof. Janusz Łętowski, który był sędzią sprawozdawcą, uznał, że skoro mężowie zaufania tego kandydata obecni w lokalu wyborczym nie zgłosili uwag do protokołu ustalenia wyników głosowania w obwodzie, to taki protokół korzysta z domniemania prawidłowości zawartych w nim danych i nie może być "sprawdzany" na posiedzeniu sądu — tłumaczy Kozielewicz. W skrócie uznał, że większą moc ma dokument komisji niż oświadczenie wyborcy.

A jak mówi sędzia Aleksander Stępkowski, rzecznik Sądu Najwyższego, w protestach na ogół nie są zgłaszane konkretne nieprawidłowości w konkretnych komisjach, a bardziej abstrakcyjne zarzuty opierające się na doniesieniach medialnych.

Tymczasem nie można zlecić oględzin w przypadkowo wybranych komisjach.

Co ważne, nawet jeśli głosy byłyby ponownie przeliczone, to i tak PKW nie zmieniałby obwieszczenia w sprawie wyniku wyborów. Jedynie, gdyby SN podjął uchwałę o nieważności wyboru prezydenta, przeprowadzane są nowe wybory. Co ważne bowiem, istnieje przede wszystkim domniemanie ważności wyborów, co podkreślił we wtorek na konferencji marszałek Sejmu Szymon Hołownia. Dodał, że ma na ten temat opinie prawne, zamówione jeszcze w styczniu 2025 r.

Zobacz też: Czy wybory prezydenckie 2025 będą ważne? Wszystko, co musisz wiedzieć

Kto może ponownie przeliczyć głosy?

Do tej pory SN zlecił oględziny w 12 komisjach obwodowych. Oględziny to termin prawniczy, który w praktyce oznacza właśnie ponowne przeliczenie głosów. Sąd Najwyższy o przeprowadzenie takiego dowodu może poprosić właściwe sądy rejonowe. Wówczas do takiego sądu trafiają pakiety wyborcze i trzech sędziów je ponownie liczy, a na koniec sporządza protokół, ale z oględzin. Gdyby sądy miały przeliczyć wszystkie głosy, to zapewne trwałoby to nawet lata, bo w całej Polsce orzeka tylko ok. 10 tys. sędziów. Gdyby zostali zaangażowani do liczenia głosów, nie mogliby zajmować się sprawami karnymi i cywilnymi, którymi powinni. A i tak w Polsce narzekamy na przewlekłość postępowań.

Tu warto wyjaśnić jeszcze jedno. Jak podało OKO Press, w wyniku oględzin stwierdzono zaniżenie wyniku Rafała Trzaskowskiego o nieco ponad 2,6 tys. głosów. Ba tej podstawie trudno stwierdzić, że doszło do sfałszowania wyników głosowania we wszystkich ponad 32 tys. komisji, gdzie oddano ponad 20 mln głosów.

Czy prokuratura może przeliczyć głosy?

Roman Giertych twierdzi, że głosy mogłaby przeliczyć prokuratura na podstawie art. 79 Kodeksu wyborczego w związku z art. 207 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z art. 79 Kw otwarcie opakowania zbiorczego z ważnymi, nieważnymi i niewykorzystanymi kartami do głosowania może nastąpić jedynie w przypadku, gdy jest to konieczne w związku ze stosowaniem kodeksu lub innej ustawy, a o otwarciu postanowił właściwy organ wyborczy, sąd lub prokurator. Z czynności otwarcia opakowania zbiorczego i wyjęcia z niego kart do głosowania sporządza się protokół, w którym wymienia się datę, miejsce i podstawę tej czynności oraz osoby biorące w niej udział; osoby te podpisują protokół. To na tej podstawie też oględziny zleca SN.

Z kolei Kpk mówi, że w razie potrzeby dokonuje się oględzin rzeczy. Takich oględzin można jednak dokonać tylko, jeśli jest toczone śledztwo. Kodeks wyborczy też mówi jasno, że pakiety są udostępniane właściwemu sądowi w związku z postępowaniami w sprawach protestów wyborczych oraz na żądanie sądów, prokuratury lub Policji, prowadzących postępowanie karne.

Zawiadomienie do prokuratury złożyła Joanna Gurtman, która też opublikowała 23 czerwca petycję w tej sprawie. Do 24 czerwca podpisało ją nieco ponad 8 tys. osób. Dowodem na fałszerstwo wyborów ma być już wspomniana analiza dra Krzysztofa Kontka ze Szkoły Głównej Handlowej. Z jego badania wynika, że do różnego rodzaju nieprawidłowości mogło dojść w 1482 obwodowych komisjach wyborczych, co mogło przełożyć się na 315-487 tys. głosów Karola Nawrockiego.

Zdaniem sędziego Kozielewicza analiza matematyczna nie może być podstawą ponownego przeliczenia głosów. Adam Bodnar, minister sprawiedliwości i prokurator generalny, zapowiedział w TVN24, że złoży do Sądu Najwyższego wniosek o przeliczenie głosów na tej podstawie w ok. 800, może 1000 komisji. Zapowiedział również, że w przypadku braku reakcji Prokuratura Krajowa "prawdopodobnie sama będzie musiała podjąć odpowiednie działania". We wtorek Adam Bodnar poinformował, że wszczęto pierwszych sześć śledztw w sprawie nieprawidłowości wyborczych: we Włocławku, Jeleniej Górze, Opolu, Bielsku-Białej, Krakowie i Katowicach.

Zobacz też: Krzysztof Izdebski: jeśli Donald Tusk nie chce dotkliwej porażki, musi rozpocząć ten proces [ROZMOWA]

Czy prokuratura powinna otrzymać do zaopiniowania wszystkie protesty?

Część polityków jednak nie wierzy w rzetelność sędziów Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych. Dlatego też Adam Bodnar jako prokurator generalny zwrócił się do Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego o przesłanie wszystkich ponad 50 tys. protestów wyborczych, również tych niespełniających wymogów formalnych, a także zażądał informacji dotyczących wydawania postanowień w przedmiocie łącznego rozpoznawania poszczególnych protestów wyborczych, a także kopii protokołów posiedzeń właściwych sądów rejonowych, które w drodze pomocy prawnej przeprowadziły dowód z oględzin kart do głosowania. Tyle że jak wskazuje dr hab. Krzysztof Wiak, prezes IKNiSP, w odpowiedzi na pisma Bodnara w sprawach protestów o tożsamej treści, jak również w sprawach, w których protest w sposób oczywisty nie spełnia warunków formalnych, zgodnie z ugruntowaną praktyką Sąd Najwyższy nie zwraca się o stanowisko. Wiesław Kozielewicz dodaje, że do tej pory nie było przypadku, aby prokurator żądał wszystkich protestów.

— Przepisów nie można wykorzystywać po to, by utrudniać procedowanie. Zresztą szkoda czasu prokuratorów na ich opiniowanie. To byłoby irracjonalne przesyłać wszystkie protesty — dodaje Kozielewicz. I zaznacza, że praktyka nieprzesyłania jednobrzmiących protestów jest ugruntowana od lat. Przede wszystkim jednak protesty wyborcze z błędami formalnymi, np. brak numeru PESEL, podpisu, są pozostawiany bez dalszego biegu.

Czy podstawą przeliczenia głosów mogą być nieuczciwe składy komisji?

Ostatnio pojawiają się również zarzuty dotyczące składów komisji. Te są raczej wątpliwe. Według TVN24 w składach obwodowych komisji wyborczych, w których doszło do zamiany głosów Rafała Trzaskowskiego i Karola Nawrockiego, zdecydowaną mniejszością były osoby zgłoszone przez komitety kandydatów koalicji rządzącej. Dane PKW pokazują jednak, że na 266 782 członków komisji z komitetów było ich 240 406, a indywidualnych, którzy się sami zgłosili 26 376.

179 767 reprezentowało komitety wyborcze: Rafała Trzaskowskiego, Karola Nawrockiego, Szymona Hołowni, Magdaleny Biejat, Sławomira Mentzena, Marka Jakubiaka, Grzegorza Brauna, Marka Wocha u Adriana Zandberga. Pozostałe komitety miały 60 tys. członków komisji. Obóz popierający Rafała Trzaskowskiego miał w sumie 80 798 członków komisji.

Tu warto przypomnieć, że kandydata na członka obwodowej komisji wyborczej może zgłosić każdy zarejestrowany komitet — bez względu na to, czy wystawił on swojego kandydata w wyborach, czy nie. Jeżeli ktoś chce zostać członkiem, może samodzielnie zgłosić swoją kandydaturę urzędnikowi wyborczemu za pośrednictwem urzędu gminy lub komisarzowi wyborczemu. Co do zasady jednak komisje składają się z kandydatów zgłoszonych przez komitety wyborcze.

Gdzie trafiają karty do głosowania i protokoły?

Wiele osób pyta też, co się dzieje z kartami do głosowania i protokołami. Tu procedury określa prawo i jak twierdzą eksperci, o fałszerstwo jest bardzo trudno. Po pierwsze zgodnie z art. 79 Kodeksu wyborczego po sporządzeniu protokołu głosowania obwodowa komisja wyborcza składa do opakowań zbiorczych osobno: ważne, nieważne i niewykorzystane karty do głosowania. Po dokładnym zamknięciu opakowanie zbiorcze trzeba opieczętować w sposób uniemożliwiający jego otwarcie bez naruszenia odcisku pieczęci komisji. Jeśli karty trafiają do worka, to jest on plombowany. Tak samo są pakowane do odrębnego opakowania (worka) wszystkie dokumenty wytworzone przez komisję, np. protokoły, także te błędne, czy nawet notatki z liczenia głosów, zaświadczenia wyborców itp. Do trzeciego pakietu trafiają zaś oficjalne dokumenty, np. listy wyborców.

Następnie przewodniczący obwodowej komisji wyborczej niezwłocznie, w sposób ustalony przez Państwową Komisję Wyborczą, przekazuje opakowanie w depozyt odpowiednio urzędnikowi wyborczemu, konsulowi albo kapitanowi statku. Z przekazania jest sporządzany protokół. W praktyce więc to samorządy przechowują pakiety wyborcze, ale tylko przez określony czas.

Kiedy urzędnik wyborczy pakiety przekazuje do archiwum?

Następnie zgodnie z rozporządzeniem ministra kultury i dziedzictwa narodowego w sprawie sposobu przekazywania, przechowywania i udostępniania dokumentów z wyborów po upływie 30 dni i nie później niż 90 dni od dnia wydania uchwały przez Sąd Najwyższy w sprawie ważności wyborów wszystko jest przekazywane do właściwego miejscowo archiwum państwowego. Z tym że karty wyborcze na pięć lat, a potem mogą zostać zniszczone. Protokoły i dokumenty dotyczące powołania obwodowych komisji wyborczych stają się materiałami archiwalne wchodzące do państwowego zasobu archiwalnego.

Ponadto protokoły trafiają do okręgowych komisji wyborczych, i tak naprawdę to one są podstawą ustalania wyniku wyborów.

Obecnie, jak widać, brak jest podstaw prawnych i dowodowych, by kwestionować ważność całych wyborów. Weryfikacja pojedynczych przypadków nieprawidłowości to jedno – systemowa zmiana wyniku wyborów to zupełnie inna historia i polityczna narracja nie zawsze ma pokrycie w prawie.