Neemt Republikein Donald Trump voor een tweede keer zijn intrek in het Witte Huis? Na het eerste tv-debat en de mislukte aanslag op Trump leken de kansen van Joe Biden wel erg klein geworden. Na weken van getalm gooide Biden eind juli toch de handdoek in de ring. Begin augustus had Bidens vicepresident Kamala Harris voldoende stemmen van delegates verzameld om het als Democratische presidentskandidaat tegen Trump op te nemen.
Trumps campagne zet hem sinds de mislukte aanslag neer als een ware Amerikaanse martelaar. Nochtans versterkte de moordaanslag door een als Republikein geregistreerde schutter ook het beeld van de complete chaos die Trump altijd omringt. Overal waar Trump bijeenkomsten hield, nam het geweld toe en steeg het aantal haatmisdrijven.
J.D. Vance gaf meteen na de aanslag, toen hij nog niet als running mate van Trump was aangekondigd, het campagneteam van Biden mee de schuld van de aanslag. In een bericht op X verklaarde Vance dat het "niet zomaar een geïsoleerd incident" was. "Het centrale uitgangspunt van de Biden-campagne is dat president Donald Trump een autoritaire fascist is die koste wat het kost gestopt moet worden. Die retoriek leidde rechtstreeks tot de moordpoging op president Trump."
Trump was als president al een boegbeeld voor extreemrechts. Zo loofde hij de white supremacists die in augustus 2017 in Charlottesville slaags raakten met tegendemonstranten en omarmde hij neofascistische groepen als de Proud Boys en de Oath Keepers die het Capitool bestormden. Als Trump weer aan de macht komt, is de dreiging die van hem uitgaat nu vele keren groter dan in 2016.
Niet het minst omdat hij tijdens zijn regeerperiode het Hooggerechtshof tot een rechts bolwerk omvormde. De voormalige president heeft al gezworen zichzelf tot dictator (voor één dag) te kronen, wraak te nemen op zijn vijanden, "de marxistische aanklagers" te stoppen en "boosaardige bureaucraten" te verwijderen. Loert met de mogelijke terugkeer van Trump een Amerikaanse autocratie om de hoek?
Normalisering van extreemrechts
David Neiwert (67), autoriteit op het gebied van Amerikaans rechts-extremisme én orka-expert, zet in zijn nieuwe boek The Age of Insurrection uiteen hoe in het post-Trump-tijdperk de extreemrechtse politiek van bedreiging en intimidatie is genormaliseerd.
Aan Apache Magazine vertelt de onderzoeksjournalist hoe extreemrechts in de loop van zijn carrière genoeg macht vergaarde om een wezenlijke bedreiging te vormen voor de Amerikaanse democratie.
Wanneer we Neiwert spreken, is hij net terug van familiebezoek in Idaho. Hij vertelt hoe de staat – waar hij in de jaren 60 en 70 opgroeide – afgegleden is richting rechts-extremisme en hoe er een cultuur van angst en publieke intimidatie heerst.
"De omstandigheden zijn er op dit moment kritiek voor iedereen die niet uiterst rechts gezind is. Extremisten veroveren openbare functies in scholen en bedreigen bibliothecarissen met betrekking tot onderwerpen als gender en critical race theory (een academisch kader met als uitgangspunt dat racisme structureel en institutioneel deel uitmaakt van de Amerikaanse samenleving, red.)."
"Door de zeer restrictieve abortuswetten verkeert ook de gezondheid van vrouwen in gevaar. De LGBTQIA+-gemeenschap loopt nog het grootste risico. Het is behoorlijk verontrustend en ik ben blij dat ik er niet meer woon." Neiwert woont intussen op de San Juan-eilandengroep in de staat Washington, nabij Seattle.
We vertellen hem hoe het ons in zijn recente boek trof dat het noordwesten van de Verenigde Staten – niet alleen met zijn magnifieke, monumentale natuur, maar ook met bruisende steden met een bohemienachtige flair zoals Portland, Eugene en Seattle – naar voor komt als een broedplaats van extreemrechts.
"Dit geldt zeker voor de meer landelijke gebieden. Het rurale noordwesten is altijd al een magneet geweest voor mensen die in de afgelegen wildernis op zoek gaan naar een nieuw bestaan zonder overheidsbemoeienis. Maar in de jaren 70 verhuisde de neonazigroep Aryan Nations vanuit Zuid-Californië erheen."
"Deze wit-nationalistische beweging zette zijn kampen op in de buurt van Hayden Lake in Idaho en begon mensen uit heel het land aan te trekken. De organisatie werd uiteindelijk in het begin van de jaren 2000 opgedoekt, maar de volgelingen bleven in de regio."
Toevluchtsoord Idaho
In ultraconservatief bastion Idaho is slechts 12,6% van de geregistreerde kiezers Democraten. Het abortusverbod is er een van de strengste van het land en het noorden van Idaho is al decennialang berucht als toevluchtsoord voor allerhande extreemrechtse groeperingen. Bij de laatste presidentsverkiezingen kreeg Trump bijna 64% van de stemmen.
“Tegen de jaren 90 bestond het beeld van het behoudende Idaho als zijnde helemaal wit. Uit staten als Californië en Arizona kwamen mensen naar Idaho die niet wensten samen te leven met mensen van kleur. Dat heeft de demografie en ook de politieke gezindte veranderd. De instroom van ultraconservatieve christenen en rechts-radicalen veranderde voorgoed het bucolische imago van Noordwest-Amerika.”
Toen Neiwert aan het eind van de jaren 70 zijn eerste baan bij de lokale krant The Daily Bee kreeg, had hij nooit bevroed dat hij een expert op het gebied van extreemrechts zou worden. "Ik groeide zelf op in een conservatief nest in het zuiden van Idaho toen de John Birch Society, een door samenzweringen gevoede extreemrechtse politieke groepering, een invloedrijke politieke kracht was."
"Ik ging studeren in het noorden van Idaho, waar de groep minder invloed had, en kreeg een baan in de omgeving bij de krant in Sandpoint. Toen ik er redacteur werd, zaten de Aryan Nations pakweg veertig mijl verderop. We namen de beslissing bij de krant om er niet al te veel aandacht aan te besteden."
Maar toen de regio overspoeld werd door extreemrechtse haatmisdrijven leerde Neiwert dat het negeren of minimaliseren van extreemrechts de verspreiding ervan alleen maar in de hand werkte. "In 1993 schreef ik in de hoedanigheid van milieuverslaggever over gewapende milities die zich in het noordwesten organiseerden en vaak met geweld eisten dat de federale overheid de controle over openbare grondgebieden zou afstaan."
"Ze verspreidden ook samenzweerderige verhalen over milieuactivisten. En toen in 1995 de bomaanslag in Oklahoma City plaatsvond (de extreemrechtse terrorist Timothy McVeigh doodde 168 mensen door een vrachtwagen op te blazen voor een federaal gebouw, red.), werd ik plotseling een soort 'militie-expert'. Op den duur had ik meer te schrijven over milities dan over orka's."
Blijvend fenomeen
Als milieujournalist ontwikkelde Neiwert een blijvende passie voor walvissen. In 2015 bracht hij een goed ontvangen boek uit over de orka's in het noordwesten van de Stille Oceaan en hij plant er nu een over bultruggen.
“Tegen die tijd had ik me gerealiseerd dat extreemrechts als fenomeen zou blijven opduiken en dat het overal een spoor van menselijke vernieling achterlaat. Dus er zou jammer genoeg altijd nieuws over hen te rapen vallen. Ik ontwikkelde ook enige empathie voor mensen die in zulke rabbit holes binnengetrokken worden. Ze zijn zelf ook slachtoffers."
"Zulke bewegingen verwoesten de levens van deze mensen. Het maakt alles kapot: hun relaties, vriendschappen, gemeenschappen en soms volledige naties als het zich ver genoeg verspreidt. Dat is nu de grote bezorgdheid in de Verenigde Staten: dat extreemrechts op dit moment zo wijdverbreid is dat het de hele natie kan neerhalen. Dat is waar Trump op dit moment voor staat.”
Eigenlijk plande Neiwert in 2015 al een boek over bultruggen toen hij met lede ogen aanzag hoe alt-right voet aan de grond kreeg. Deze grotendeels online beweging van jonge, mannelijke blanke nationalisten ontstond uit een verbond van white supremacists, complotdenkers, ‘patriotten’ en Tea Party-aanhangers.
Dit nieuwe elan van extreemrechts liet zich gevoelen in de uitgesproken racistische retoriek van Trump. In juni 2015 kondigde Trump met het oog op de Republikeinse presidentsnominatie aan dat hij een muur zou bouwen om Mexicaanse ‘verkrachters’ en 'criminelen' buiten te houden.
“Tegen het voorjaar van 2016 werd het duidelijk dat we met een heel ernstig probleem zaten. Omdat Trump met veel succes een vlag bood waaronder rechts-extremisten zich konden verzamelen, organiseren en geïnspireerd voelen.”
Langdurige gevolgen
Het werd Neiwert duidelijk dat Trumps onuitgesproken alliantie met extreemrechts, ongeacht de verkiezingsuitslag, langdurige gevolgen zou hebben. Hij schreef er in 2017 het boek Alt-America: The Rise of the Radical Right in the Age of Trump over. Volgens Neiwert is niemand belangrijker geweest voor het normaliseren van extreemrechtse standpunten dan Trump.
Al waarschuwde hij ook al heel wat langer voor de radicalisering van mainstream rechts, zelfs al werd hij regelmatig weggezet als een paniekzaaier. “Mijn grootste zorg door al die jaren heen was de infiltratie van extremistische overtuigingen in de hoofdstroom van de conservatieve beweging en de Republikeinse Partij."
"Er is sprake van een geleidelijke radicalisering van de Amerikanen. Ik heb in 2009 het boek The Eliminationists: How Hate Talk Radicalized the American Right gepubliceerd, nog voor de Tea Party echt was doorgebroken, waarin ik waarschuw voor dit radicaliseringsproces dat na 9/11 echt op gang kwam."
"Trump was cruciaal voor de uiteindelijke radicalisering van de Republikeinse Partij, maar was ook zelf een symptoom van die groeiende radicalisering. Trump is er de apotheose van. Met een president die milities als de Proud Boys gebruikt als een straatvechtmacht staan we nu op de rand van het fascisme.”
In The Age of Insurrection beschrijft Neiwert hoe extreemrechts sinds de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 is uitgezaaid en vooral lokaal opereert om de democratie van onderuit uit te hollen. "In de herfst van 2021 waren extreemrechtse groeperingen overal en vielen ze school- en gemeentebesturen lastig. Deze intimidatiestrategie heeft geleid tot het aftreden van talloze bestuursleden, die vaak werden vervangen door rechts-radicalen."
Neiwert woonde talloze bijeenkomsten bij van groepen als Oath Keepers, Three Percenters en Proud Boys, maar is ondertussen al een jaar gestopt met dagelijkse verslaggeving. Het laatste incident dat hij ter plaatse versloeg, was de verstoring van het jaarlijkse Pride in the Park-evenement in Coeur d'Alene, Idaho op 11 juni 2022.
"De hele dag liepen mannen met AR-15's (semiautomatische geweren, red.) rond aan de rand van de menigte. White supremacists doken op met spandoeken met daarop bijvoorbeeld Groomers are not welcome in Idaho (Kinderlokkers zijn niet welkom in Idaho). Er doken ook leden op van het neofascistische Patriot Front met de bedoeling de parade te verstoren. De politie overviel hun busje, zette hen in een rij op een grasberm en ontdeed hen van hun maskers."
"Ik kon foto's nemen van 21 van de 31 mannen. Het waren stuk voor stuk verwende jonge witte mannen die boos zijn omdat de wereld hen niet langer voortrekt. Kwesties als immigratie, veranderende rassenverhoudingen, vrouwenrechten en economische stagnatie hebben het verlangen aangewakkerd om iemand de schuld te geven."
Autoritaire aantrekkingskracht
Hoe groot schat Neiwert de kansen op een extreemrechts presidentschap? "Fascisten zie ik van ver aankomen, maar politieke voorspellingen liggen me heel wat minder. Zo was ik met stomheid geslagen toen Trump in 2016 won. Ik begrijp dat het autoritarisme aantrekkingskracht uitoefent op Amerikanen, zeker als ze door angst gedreven worden."
"Sinds 9/11 worden we hier overspoeld met angstzaaierij. Dat versterkt de roep naar een sterke man. Maar ik denk dat uiteindelijk de Amerikanen zullen opstaan tegen Trump. Want de meesten verkiezen nog altijd een democratie boven een autocratie."
"Ik weet dat de peilingen er somber uitzien, maar ik denk dat peilingen ongelooflijk onbetrouwbaar zijn geworden. We zullen het weten op de verkiezingsdag. Maar alleszins hoef ik niet optimistisch te zijn om hardnekkig te blijven vechten."
En dat doet Neiwert omdat hij gelooft dat een tweede keer Trump het einde van de democratie zou inluiden. "Niet alleen in de Verenigde Staten, maar ook elders in de wereld. Met Trump trekt de VS zijn handen verder af van Europa en dan wordt Europa overgeleverd aan autoritaire krachten."
"Project 2025 (het draaiboek dat de invloedrijke rechtse denktank Heritage Foundation mee opstelde, red.) windt er geen doekjes om hoe de Verenigde Staten na de Republikeinse verkiezingsoverwinning moeten worden geleid. Het is gericht op het ontmantelen van democratische instellingen en vangrails."
Ondertussen probeert Trump afstand te nemen van het manifest, maar Neiwert meent dat in werkelijkheid Trump en Project 2025, waar voormalige medewerkers en bondgenoten van Trump deel van uitmaken, dezelfde visie delen over waar het land heen moet.
"Project 2025 stelt massale deportaties voor van meer dan elf miljoen migranten zonder papieren en ook Trump belooft en blijft herhalen dat hij de grootste massadeportatie in de Amerikaanse geschiedenis zal uitvoeren als hij opnieuw wordt gekozen. Dat is zijn manier om de extreemrechtse antimigratie-extremisten aan te spreken."
Dictator voor één dag
"Trump kondigde aan een dictator te willen zijn, maar alleen op de eerste dag. Maar we weten allemaal dat eenmaal dictators de macht grijpen het voor altijd is. Eigenlijk is het echte gevaar niet zozeer Trumps belofte om een dictator te worden, maar het leger van autoritaire Make America Great Again-aanhangers dat door het hele idee wordt opgehitst. Een van de meest verontrustende recente ontwikkelingen is dat wat nu de MAGA-beweging wordt genoemd, die in het kielzog van Trump is ontstaan, niet langer van hem afhankelijk is."
We praten met Neiwert ook over de tendensen in Europa: Giorgia Meloni in Italië, Viktor Orbán in Hongarije, Geert Wilders in Nederland, Alternative für Deutschland dat terrein wint, Jordan Bardella en Marine Le Pen in Frankrijk… "Allemaal niet gezond. Gelukkig hebben jullie niet die toxische wapencultuur die zich als een kanker over heel de Verenigde Staten heeft uitgezaaid."
"Komende van het platteland van Idaho ben ik zelf opgevoed met wapens in de buurt. We gingen ermee jagen en mijn vader was een zeer bekwame amateursmid. Maar we leerden om ze te zien als gevaarlijk gereedschap waar we omzichtig mee dienden om te gaan."
"Nu zien we heel wat gasten die bier drinken en hun AR-15's willen leegschieten. Met deze wapens kan je ook niet jagen, ze hebben geen ander doel dan mensen doden. Ik leerde al snel dat de wapens zelf uitnodigen tot het gebruik ervan. Mensen gaan gewoon op zoek naar een excuus om ze te gebruiken."
"Veel wapenbezitters kunnen niet wachten om liberals neer te schieten. Zo was er die man die tijdens een evenement in oktober 2021 in Nampa, Idaho opstond en aan de Amerikaanse rechtse politieke activist Charlie Kirk vroeg: 'Wanneer mogen we de wapens gebruiken?' … 'Hoeveel verkiezingen gaan ze stelen voordat we deze mensen vermoorden?'"
Golf van geweld
Neiwert denkt dat er een golf van geweld zit aan te komen, wat de uitkomst ook zal zijn. "Elke vorm van weerstand, ook democratische, zal beantwoord worden met geweld. Trump is duidelijk van plan om een politiestaat op te tuigen, waarbij hij lokale politie-eenheden, de Nationale Garde of zelfs het leger zal inzetten om latino-migranten op te pakken, ze in detentiekampen langs de zuidelijke grens te stoppen en te deporteren."
"Trump zegt zich te willen te richten op zo'n vijftien tot twintig miljoen mensen zonder papieren in de VS. Ik denk niet dat de Amerikanen beseffen hoe zulke massale razzia's eruit zullen zien. Maar ik kan je verzekeren: het wordt lelijk." Bij een Democratische overwinning vreest Neiwert een gewelddadig interregnum.
"Dat staat helaas echt in het script geschreven. We hebben een land vol Trump-aanhangers, met allemaal AR-15's en tonnen munitie in hun kelders. Die staan allemaal te popelen om die ook te gebruiken. Als Trump verliest, zal er sowieso veel geweld zijn. Want Trump en zijn sympathisanten zullen zich niet neerleggen bij een nederlaag en de Democraten opnieuw ervan beschuldigen vals te spelen."
De mislukte moordaanslag op Trump gooide nog meer olie op het vuur. "Trumpisten geven een mysterieuze 'zij', oftewel de Deep State, de schuld voor de poging om Trump uit te schakelen. Hoe dan ook is er meer geweld op komst, ook als Trump wint. En als hij verliest, zal geweld voor veel te veel van zijn volgelingen de enige mogelijke reactie zijn."
"De messiaanse vurigheid die we nu te zien krijgen, is werkelijk verontrustend. De antidemocratische retoriek is mainstream, met overal kandidaten in de Republikeinse Partij die weigeren om de verkiezingsresultaten te accepteren. Ik geloof niet dat ze ook effectief zullen slagen in een extreemrechtse staatsgreep, maar er zullen mensen gewond raken. Een gevaarlijk bijkomend element is dat onze politiemachten in toenemende mate pro-Trump zijn geworden. Het zal een zeer hachelijke situatie worden."
Kwaadaardig effect
Maar ook mocht Trump achter slot en grendel verdwijnen, is het volgens Neiwert met extreemrechts nog lang niet over and out. "Amerika is altijd al behept geweest met nativistische en fascistische bewegingen. Denk aan de genocide op inheemse Amerikanen, de aanhangers van de slavernij, de Jim Crow-wetten, de Ku Klux Klan in de jaren 20 en de gewelddadige tegenstanders van de burgerrechtenactivisten."
"Dit zijn draden die door onze geschiedenis en cultuur lopen. Trump heeft extreemrechts de kracht gegeven om voet aan de grond te krijgen zoals nooit tevoren. Ondertussen is de Republikeinse Partij zo geradicaliseerd dat ik betwijfel of ze ooit nog kan dienen als een betrouwbare partner in een levensvatbaar democratisch systeem. Ook na hem zullen de beweging en de partij een kwaadaardig effect blijven hebben."
President Biden heeft het redden van de Amerikaanse democratie tot speerpunt gemaakt van zijn afgeblazen campagne. Een goede zet? "Hij kon niet anders", antwoordt Neiwert resoluut. "Het is echt belangrijk om te wijzen op het feit dat de democratie brutaal wordt aangevallen. Trump en zijn beweging nemen het niet op tegen de Democraten, maar tegen de democratie."
"Democraten die zeggen dat het in eerste instantie over economie zou moeten gaan, dwalen. Natuurlijk moeten we ook de economische verwezenlijkingen benadrukken, maar we kunnen niet doen alsof we in normale tijden leven. Trump vormt een existentiële bedreiging voor de grondbeginselen van het land en we staan op een gevaarlijk kruispunt in onze geschiedenis. En als we niet gepast reageren, zullen we binnen 25 jaar terugkijken en ons afvragen wat er in godsnaam is gebeurd met ons land."
Bestorming Capitool
Heeft Biden tijdens zijn ambtstermijn genoeg gedaan om Trump de wind uit de zeilen te halen? "Hij heeft eigenlijk best goed werk geleverd. Ik wou dat ze wel voortvarender waren geweest bij het aanpakken van de extremisten die betrokken waren bij de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021."
"Betrokken Congresleden als Marjorie Taylor Greene zijn niet gestraft of ter verantwoording geroepen. Daar was sprake van een gebrek aan politieke moed. Die plicht om verantwoording te moeten afleggen voor de pogingen om onze democratie kapot te maken is echt iets waarop gehamerd zou moeten worden.'
"Helaas hebben we een mediaomgeving die wordt gecontroleerd door miljardairs die niet willen dat Amerikanen doorhebben dat hun democratie in gevaar is. Met Fox News als pionier van dit model hebben mediabedrijven ontdekt dat het verdelen van de natie met fake news en verhalen over 'cultuuroorlogen' de weg naar winst is."
"Daarom wakkeren ze de controverse aan en maken ze het hele land boos op elkaar. Het levert niet alleen heel wat kijkers op, maar het dient ook hun politieke doeleinden. Mensen zoals Rupert Murdoch en Elon Musk verkiezen onmiskenbaar een op het bedrijfsleven georiënteerde autocratie."
"Dat deze dan ook toevallig christelijk nationalistisch is, nemen ze op de koop toe. Ik ben op het punt gekomen dat ik vind dat we commerciële media gewoonweg moeten verbieden. Onze informatieomgeving en het publieke debat zijn nu overgeleverd aan de winstmotieven van bedrijven."
Lessen van walvissen
Neiwert werkt nu aan het al langer op stapel staande boek over bultrugwalvissen. Fungeert zijn grote passie voor deze opmerkelijke leden van het dierenrijk als een soort van tegengewicht voor de grimmige wereld van extreemrechts? Neiwert knikt.
"In 2013 schreef ik een boek over grensmilities in Arizona en de moord in 2009 op een latino-man en zijn 9 jaar oude dochter door de gestoorde leider Shawna Forde en een van haar volgelingen van de nativistische American Defense Minutemen. Een vreselijk verhaal dat me compleet leeg achterliet. Ter afwisseling van dit loodzware thema schreef ik een boek over orka's. Het liet me als schrijver meer toe om mezelf te zijn."
Toch ziet Neiwert ook linken tussen beide interessegebieden. "Hoe meer ik orka's bestudeerde, hoe meer ik besefte dat ze hier al zo'n zes miljoen jaar rondzwemmen omdat het ongelooflijk empathische dieren zijn. Wel, als we willen overleven, zullen we ook meer dergelijke empathische kwaliteiten aan de dag moeten leggen. Zeker als we extreemrechts willen verslaan. Extreemrechts is het tegenovergestelde van empathische politiek. Het trekt met zijn anti-empathische agenda socio- en psychopaten aan."
"Ik zou nog niet durven zeggen dat die empathische politiek onder Biden nieuw leven werd ingeblazen, maar we kwamen alleszins in de buurt. Onder Trump hebben we de aandacht voor milieu en klimaat zien achteruitgaan. De strijd om orka's te beschermen heeft dus wel degelijk iets gemeen met de strijd tegen extreemrechts en haatgroepen."
"Finaal gaat het om de vraag welke soort mens we willen zijn en welke wereld we willen nalaten. Willen we empathisch, zachtmoedig en genereus zijn? Of wreed, gemeen en hebzuchtig? Gaan we door met heer en meester spelen over de natuur? Of gaan we beseffen dat we er deel van uitmaken en dat we ons er anders toe moeten verhouden? Deze zaken staan op het spel, niet alleen met walvissen, maar ook met Trump. In die zin is het voor mij dezelfde strijd."