Dlatego ważniejsze od posiadania pasji okazuje się próbowanie wielu rzeczy, które mogą się nią stać.

A jeśli nastolatek jej nie ma?

– Wtedy, zdaniem rodziców, jest strasznym nudziarzem. To mocny zarzut wobec młodego człowieka. A on też potrzebuje nudy. Bo nuda, oczywiście nie w postaci nadmiernej ani toksycznej, jest dla jego mózgu jak spa.

Problem w tym, że nastolatki żyją w presji. Za cokolwiek by się zabrały, jest źle. Kolekcjonują stare płyty? Ludzie dziwią się im, co jest takiego ciekawego w rupieciach. Sugerują potem, że hobby powinno być użyteczne, jak interesowanie się nauką. Podobne komunikaty wpędzają młodych w poczucie winy. Bo jeśli nie odnoszą sukcesów w sporcie czy edukacji, niektórzy dorośli uważają ich pasję za mało potrzebną.

Myślałem, że im rzadsze hobby, tym większe uznanie otoczenia.

– Niektóre nastolatki szukają sobie pasji na siłę. I potem słyszę w gabinecie: "Wie pani, tak naprawdę to wcale nie kocham starego kina. Największą radość dają mi filmy o superbohaterach Marvela". Dlaczego więc wcześniej chciały wyróżniać się czymś wyjątkowym? Bo wydawało im się, że dzięki niesamowitemu hobby ludzie stają się ważniejsi, bardziej wartościowi. A to nieprawda. Człowiek jest wartościowy niezależnie od tego, czym się interesuje.

I tego moglibyśmy się uczyć od osób w spektrum autyzmu, które często mają nietypowe zainteresowania. Wielu z nas wydają się mało ciekawe albo bezużyteczne. Bo niby jak odczytywanie numerów tramwajów może być pasjonujące? A może!

Wspomniała pani o pasji do nauki. Interesujący się nią uczniowie są przezywani od kujonów.

– Rzeczywiście, mają w szkole nieco trudniej. Pewnie dlatego, że ich znajomi utożsamiają edukację z nudą. Na szczęście tych nastolatków chroni grupa podobnych zapaleńców. Uczą się razem, spotykają na olimpiadach, organizują w szkole dni nauki. Dobrze by było, gdyby wspierali ich też mądrzy dorośli, którzy czasem powiedzą im: "Nie wszyscy muszą was lubić. Jeśli nie rozumieją waszej pasji, ich sprawa. Szkoda, żebyście porzucali coś, co sprawia wam frajdę". Wie pan, jak nastolatki wzmocnione takim przekazem mogą potem odpowiedzieć dokuczającym im kolegom? "Wasza strata. Dla mnie astrofizyka jest wkręcająca".

Wtedy bronią nie tylko pasji, ale i siebie.

– W ten sposób hobby wykuwa ich charakter. Ale tu pojawia się ważne zadanie szkoły – ona też powinna wzmacniać podobnych uczniów. Przecież jej rolą jest rozbudzanie pasji w młodych ludziach i pokazywanie im różnorodności. Może więc warto pozwolić nastolatkowi pasjonującemu się kosmosem poprowadzić lekcję? Niech opowie kolegom, jak odkrywa się gwiazdę i nazywa ją swoim imieniem. Wtedy jego hobby pomoże mu wypromować się w szkole. Już nie będzie nerdem ani kujonem, tylko kimś, kto widzi w kosmosie więcej niż przeciętny człowiek. Jego hobby może też otworzyć mu drogę do koleżeńskich korepetycji z fizyki. No i pomoże uzmysłowić innym, jak bardzo zróżnicowane są zainteresowania.

A co takiemu nastolatkowi daje pasja?

– Radość, energię, napęd do życia. Ale też sygnał, że coś znaczy. Na przykładzie naszego astrofizyka widzimy, że pasja pozwala odnieść sukces i zdobyć uznanie w oczach innych. Co więcej, oferuje jeszcze możliwość zawiązania przyjaźni. Przecież dzięki hobby spotykamy ludzi zainteresowanych tym samym tematem. Dla nastolatka to niezmiernie ważne. U niego świat jest prosty. Sądzi, że albo znajdzie stado, albo zginie.

Mało tego, pasja daje poczucie własnej skuteczności. Nie chodzi mi tu o samoocenę ani poczucie własnej wartości, tylko sprawczość. Dzięki niej młodzi mają przekonanie, że poradzą sobie z trudnymi rzeczami.

Bo hobby jest jak poligon. Nastolatki ponoszą w nim porażki, ale wreszcie odnoszą też pierwsze sukcesy.

I to dzięki tym drugim uczą się, że można pokonać przeszkody. Że przezwyciężenie ich pomoże im dotrzeć do celu. Dzięki tej lekcji słyszę od nich potem w gabinecie: "Mieliśmy ostatnio olimpiadę z matematyki. Choć kochamy ten przedmiot, bardzo się stresowaliśmy. Ale gdy zaczęliśmy rozwiązywać test, nerwy minęły. Nawet nie wiedzieliśmy, że tak potrafimy". I oto moc pasji.

Czyli ona uczy też nastolatków cierpliwości?

– Oczywiście. Hobby uzmysławia im, że nieraz warto wytrzymać dyskomfort niepowodzeń, niż od razu coś porzucić. Najtrudniej mają jednak ci młodzi, którzy od razu osiągają w danej dyscyplinie wysoki poziom i robią to bez większego wysiłku. Potem mierzą się z frustracją, bo nie są w stanie przeskoczyć nowej trudności. Czują bezradność i irytację na znacznie wyższym poziomie niż ich koledzy, którzy powolutku wdrapywali się na szczyt.

Pasja działa też w inny sposób – chroni nastolatków przed destrukcją, nadmiarowym poszukiwaniem stymulacji. Skoro nie mają pobudzenia, to gdzie go szukają? W alkoholu, papierosach, narkotykach. A hobby uczy ich, że po rozstaniu z chłopakiem albo dziewczyną nie trzeba od razu sięgać po piwko. Że w życiu bywa nieprzyjemnie, ale to minie.

Ale niektórzy dorośli traktują ich pasję jak fanaberię.

– Rozumiem, że trudno nadążyć im za dziećmi. Że po raz dziesiąty słyszą ich prośbę o kupienie nowego sprzętu, bo bez niego nie da się realizować hobby. Dlatego potem powtarzają synowi lub córce: "Znowu zainteresujecie się czymś na trzy dni i znajdziecie kolejną pasję". To zdanie wynika z niezrozumienia etapu rozwojowego nastolatków. Młodzi mają naturalną skłonność do eksploracji. Dziś koszykówka, pojutrze kurs kwiaciarstwa, za tydzień będą uczyć się szycia, a za miesiąc zachwycą się studiami medycznymi.

Na tym właśnie polega dojrzewanie. Podczas niego młody człowiek jest w budowie. Niektórzy rodzice powtarzają mu, że jakaś pasja powinna trwać przynajmniej dłuższy czas. Cóż, trudno będzie nastolatkowi spełnić to oczekiwanie. Ponieważ jego życiem rządzi zmiana.

Poza tym dla dorosłego pasja często musi być nieprzemijalna. To jednak pułapka, którą nieświadomie zastawiają na dzieci. Wyobraźmy sobie sytuację, że one z pasji do muzyki zapisują się do szkoły muzycznej. Idzie im w niej świetnie. Ale pewnego dnia czują potworne zmęczenie. Co mówią im wtedy rodzice?

"Zobaczcie, jak wspaniale wam szło. Szkoda rezygnować!". No i nastolatki grają dalej na tych instrumentach, a w środku przygasają, marnieją. Z pasji zostaje już tylko przykry obowiązek. Gdy pracuję z podobnymi pacjentami, pytam, w którym momencie lekcja rysunku przestała być fascynująca. Albo kiedy czuli podczas niej zniechęcenie, ból brzucha, brakowało im sił. Część młodych mówi wtedy, że wszystko zaczęło się, gdy dorośli przypięli im łatkę dziecka szczególnie uzdolnionego. Przez nią wkładali sporo sił, aby utrzymać podobny poziom i nikogo nie zawieść. Niektórym to się jednak nie udawało. Jaki był tego koszt? Na przykład wkrótce blokowali się, przestawali rozwijać i próbować nowych rzeczy, a niekiedy też zaczynali chorować na depresję. Moi maturalni pacjenci narzekali, że są wypaleni jak pięćdziesięciolatkowie z korporacji. "Nie mamy siły żyć" – powtarzali.

Naprawdę wolałabym, żeby biegali na randki czy osiemnastki kolegów, niż spełniali oczekiwania dorosłych.

A może oni realizowali w ten sposób pasje rodziców?

– Zdarza się, że młodzi muszą interesować się tym, co kocha ich matka albo ojciec. Wtedy zaczynają się schody. Bo rodzic inwestuje swój czas, kupuje sprzęt, angażuje się, a nastolatkom trudniej jest się przez to wycofać. Oczywiście niektóre z nich dzielą pasję z rodzicami, co jest bardzo cenne. Ale i tu należy uważać na pułapkę.

Jaką?

– Powiedzmy, że jakaś rodzina kocha chodzić po górach. Zaraz matka czy ojciec będą mieli wizję, jak zdobywają ze swoim nastolatkiem Rysy. Problem jednak w tym, że ten młody człowiek prawie nigdy nie dorówna poziomowi dorosłego. Wówczas współdzielenie pasji może przerodzić się w dydaktyzm. Młody człowiek będzie nieustannie słyszał na szlaku: "Inaczej stawiaj stopę na skałach", "Powinieneś robić krótsze przystanki", "Nie trzymaj tak łańcucha". I sam pan widzi, że fajne bycie razem zamienia się w trudną relację. Byłoby więc dobrze, gdyby nastolatkowie sami stawali się ekspertami w temacie własnych pasji. Niech mówią nam, dorosłym: "Mamo, czytałem o butach, które chcesz kupić na trekking. Lepiej odpuść, bo się rozlecą".

A jeśli dorosły uważa, że wie lepiej?

– Często się z tym spotykam. Takie zachowanie prowadzi do zabicia pasji w nastolatku. Przecież to już nie jego biznes dbać o nią, skoro robi to ojciec albo matka. Młody człowiek traci nad hobby poczucie kontroli, więc rezygnuje z niego. Podobnie dzieje się w szkole – jeśli rodzicowi bardziej zależy na ocenach, dziecko przestaje się nimi interesować. Poza tym takiemu narcystycznemu dorosłemu warto uświadomić, że syn lub córka nie są jego przedłużeniem.

Że mają prawo kształtować siebie w sposób, którego ten nie rozumie. W tym przypadku rozkładanie parasola nad młodymi nie zawsze będzie pomocne. Przez to mogą nie odnaleźć swojej drogi ani pasji. A potem obudzą się w dorosłości i ze smutkiem przyznają: "Przecież to, co robię, nie sprawia mi w ogóle radości".